SAENREDAM (Pieter)

Schilder en etser, geboren te Assendelft 9 Juni 1597 en volgens sommigen overleden 16 Augustus 1665, volgens anderen begraven 31 Mei 1665, te Haarlem. In 1612 werd hij leerling van den graveur F.P. de Grebber; vier jaar te voren was hij naar Haarlem gegaan en was in de leer geweest bij zijn vader Jan Pieters Saenredam; in 1623 was hij in het St. Lucasgilde te Haarlem, in 1635 secretaris van dit gilde. Hij schildert in 1637 een schoorsteenstuk voor Const. Huygens' woning, voorstellende de Utrechtsche Mariakerk; we hooren ook, dat Prins Willem II gaarne de ‘groote kerk’ van SSaenredam wilde zien. SSaenredam had bijverdiensten: in 1648 ontving hij o.a. ƒ 10 voor ‘cirkels op de schijven daer men 't roer naar schiet’ en in 1651 ontving hij 150 pond voor kaarten, 7 gebonden boeken en een prent met de begrafenis van Willem II. In December 1638 huwde hij Aefje Gerrits uit Haarlem (overleden 1651). SSaenredam's nalatenschap werd in April 1667 en 1669 verkocht. Reeds in 1628 was hij een meester in zijn vak. Als teekenaar - hij schijnt zich hierin zelf ontwikkeld te hebben - vinden wij hem reeds dadelijk tot volledige ontwikkeling gekomen, als schilder kunnen we een zekere ontwikkeling bij hem constateeren. De St. Bavokerk te Haarlem is tal van malen door hem geschilderd o.a. in 1630 (vroeger in de verz. Six), in 1634 (Mus. te Glasgow), in 1635 (te Moritzburg in St. Gallen) en deze is ook door hem meermalen geteekend; ook de Nieuwe kerk heeft hij meermalen afgebeeld (1652-53). Voor het boek van S. Ampzing over Haarlem in 1628 ontwierp hij eenige gezichten in Haarlem, door J. v.d. Velde gegraveerd; deze schrijver vertelt ons ook een en ander over Saenredam. Vooral de afbeelding van de St. Bavo met het marktgewoel er voor is van belang. In 1636 heeft hij verscheidene Utrechtsche kerken meermalen geteekend en geschilderd, ook later o.a. in 1638 en 1650, in 1663 naar een teekening van 1656, in 1660 en 1663; In 1632, 1633 en 1641 teekende hij kerken enz. te Amsterdam; in 1633 en 1649 de kerk te Assendelft, in 1644 en 1655 te Rhenen, in 1632 te 's-Hertogenbosch en 1661 te Alkmaar.

Saenredam was de belangrijkste architectuurschilder in de eerste helft der 17de eeuw; zijn werken zijn in een grauwe tint gehouden, vooral zijn latere werken, terwijl tot 1635 of 1640 meer het bruin heerscht, het malvarood van 1635-55 en hardere kleuren ongeveer 1660; zij geven gewoonlijk zóó de kerken weer, dat de arcaden van het middenschip parallel loopen met de schilderijlijst, zoodat we als het ware midden in de kerk verplaatst worden. Door de machtige pijlers op den voorgrond, van boven afgesneden bij het kapiteel, komt de plaats van den toeschouwer ook goed tot uitdrukking, de bovenverdieping is nog niet te zien. Op zijn teekeningen wordt dikwijls het oogpunt aangegeven en ook dikwijls op welke hoogte het oogpunt zich boven den bodem bevindt. Zijn figuren weet hij zeer goed langs de wanden te verdeelen, sommige plaatst hij ver weg, in tegenstelling met de Vlamingen, die de figuren over het architectuurschilderij verstrooien. Saenredam heeft grauw als hoofdkleur, dikwijls met blauwe schaduwen, de bruin-gele kleur der wapenschilden en de houtconstructie van koorafsluiting enz. treden op den voorgrond, de figuren hebben, kleur. Het geheel in breed formaat wordt verdeeld in verticale en horizontale strepen; rustig doen de groote vlakken aan, schoon is de verhouding; alles plaatst Saenredam rechthoekig en rechtstandig in zijn kerken en voor het eerst komt bij hem voor, dat de pijlers zich aan den rand bevinden, dicht bij den toeschouwer om als het ware den achtergrond te doen wijken.

Van zijn teekeningen zijn er een groot aantal bewaard gebleven, de meeste zijn kerken, vooral interieurs, waarop nauwkeurig is aangeteekend, wanneer (maand, dag en jaar) hij ze teekende; het zijn aquarellen. Uit zijn vroegen tijd kennen we een reeks van landschappen uit de omgeving van Haarlem wellicht, waarvan de collectie Beckerath te Berlijn een groot aantal bevatte, die zich nu in het Prentenkabinet aldaar bevinden.

Onder Saenredam's werken komen meermalen kerken uit Rome voor en toch is Saenredam daar niet geweest. Saenredam bediende zich hierbij van teekeningen door den 16e-eeuwschen Maarten van Heemskerk, van wien twee schetsboeken in Saenredam's bezit waren en waarvan er één intact bleef tot de verkooping v.d. Willighen in 1874. Reeds hadden de onderzoekers S. Muller en prof. Six aangetoond, dat Saenredam niet natuurgetrouw de kerken schilderde en op een teekening in het Britsch Museum komt door een schrijven achter op een teekening uit, dat Saenredam wel eens het een en ander in zoo'n kerk er bij fantaseerde. Saenredam zegt nl. daarin zelf, dat hij in de teekening, voorstellende de St. Bavo te Haarlem, een graftombe teekende, die er in werkelijkheid niet was. Behalve de schetsboeken van M. v. H. bezat Saenredam ook een album met 16de-eeuwsche teekeningen, o.a. Duitsche, en van Hub. Goltzius het plaatwerk met kleurhoutsneden enz.

Tot ver in de 17de eeuw had Saenredam invloed op de Haarlemsche schilders o.a. op J. Nickele en Job Berckheyde.
Saenredam etste ook wel. Van zijn hand kennen wij het slot Assumburg, het slot Berckerode (op deze prenten komt voor het eerst de horizon op oogshoogte voor), L. Jansz. Coster.
Naar zijn werk graveerden o.a. J. v.d. Velde, Ant. v.d. Bos, Ploos v. Amstel, C. Konig.

Zijn portret is afgebeeld in Reprod. of drawings by masters in the Brit. Museum III, 5 en in Immerzeel, III, 51.

Zie o.a.: C. Hofstede de Groot, Utrechtsche kerken, teekeningen en schilderijen door P. Saenredam (Haarlem 1899); J.Q. van Regteren Altena in Oud-Holland (1931) I, 1; A. v. Wurzbach, Niederl. Künstlerlexikon II, 547; gegevens in Rijks Prentenkabinet te Amsterdam; H. Jantzen, Das Niederl. Architecturbild (Leipzig 1910); F. Vermeulen in Bulletin v.d. Oudheidk. Bond (1910); W. Steenhoff, De Nederl. Schilderkunst in het Rijks Museum I, 126; M.D. Henkel, Le dessin holl. des orig. au XVII siècle (Paris 1931).

J.M. Blok | Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek (NNBW) 9 (1933) 922-924

Henk Henkes, Van den Raethuys tot Stadhuis (2016) 15, 20

A.M. Koldeweij, In Buscoducis (1990) 11, 12, 13, 18, 29, 32, 33, 34, 36, 38, 39, 40, 42, 44, 46, 48, 50, 52, 91, 276, 291; Bijdragen: 372, 376, 439, 447, 451, 453, 457, 461, 523, 550, 552, 553, 555, 575, 576, 577, 578, 579

Charles de Mooij en Aart Vos, 's-Hertogenbosch binnenskamers (1999) 79

Jan van Oudheusden, Geschiedenis van Brabant van het hertogdom tot heden (2004) 271, 277, 400

Jan van Oudheusden en Harry Tummers, De grafzerken van de Sint-Jan te 's-Hertogenbosch (2010) I. 107

C. Peeters, De Sint Janskathedraal te 's-Hertogenbosch (1985) 39, 41, 61, 111, 128, 172, 187, 194, 295, 335, 338, 339, 341, 350, 351, 352, 365, 394, 402, 413, 415, 479

J.W.M. Peijnenburg, Van Roomsche Zegeningen en Paapsche Stoutigheden (2009) 68

C.J.F. van Schooten en W.C.M. Wüstefeld, Goddelijk geschilderd : Honderd meesterwerken van Museum Catharijnenconvent (2003) 12, 19, 185-187, 194

A. Schuttelaars, Heren van de raad (1998) 159

M.H.M. Spierings, Het Schepenprotocol van 's-Hertogenbosch 1367-1400 LIX (1984) 61

Christel Theunissen, Paul Maas en Jos Koldeweij, De koorbanken van Oirschot en Aarschot (2011) 49

Aart Vos, Burgers, broeders en bazen (2007) 22, 260, 277, 279, 286

Chris Will, Noordbrabants Museum Bezoekersgids (1987) 79, 80

Pieter Jansz. Saenredam

Assendelft 9 juni 1597 - Haarlem mei 1665 (67)

SAENREDAM (Pieter)

Jan de Hond / Paul Huys Janssen

n: vermelding in een voetnoot

Op deze pagina

RKD

Zie ook