Na het onderzoek en de aanvang van de restauratie van de gewelfschilderingen in het hoogkoor sinds juli 1982 kon een vrij volledig beeld gevormd worden van het oorspronkelijke decoratiesysteem zoals dat onmiddellijk of spoedig gevolgd moet zijn op de bouw van respectievelijk kapellenkrans, omgang, zijbeuken en vervolgens op de voltooiing van de gewelven van het hoogkoor, die blijkens de steenhouwersmerken ineens geslagen zijn. Het interieur is, zoals in de gotiek gebruikelijk, eerst witgekalkt, zowel pijlers en wandvlakken als gewelfschelpen. Op deze dunne kalkpleisterlaag heeft het opgaand werk, zowel pijlerprofielen, schalken als wandvlakken met hun traceringen, een bijna wit lichtgeel gekregen zonder enige kleurige ornamentering. Maar over de ribben, gordel-, muraal- en scheibogen, zowel in de lage ruimten als in de hoge (behalve in de koorscheibogen), is terstond op het witsel een zwart gekleurde kalklaag gelegd om de architectonische krachtlijnen te versterken. Zij vinden plotseling, ongeveer 5,50 m onder de geboorte der hoge koorgewelven, zonder manchet of afgrenzende horizontale kleurlijn, hun aanvang op de rechtopgaande profielen. In de zijbeuken en omgang begint het zwart meteen boven de baldakijnen die aan de pijlers gehecht zijn. Het is overal afgezet met mee opgaande rode contourlijnen. Het zwarte netwerk hangt als het ware in de ruimte, terwijl men eerder zou verwachten dat het zijn visuele steunpunt al vanaf de pijlerbasementen zou vinden, die hoogstwaarschijnlijk oorspronkelijk ook zwart waren. Zwart met een rode contourlijn is wel aangetroffen op de pijlers tussen beide noordelijke koorzijbeuken meteen naast de afsluithekken van de Sacramentskapel die daar tot 1978 stonden; ook de pijlerbasementen daar vertoonden sporen van zwart. De muraalbogen om de hoge koorvensters zijn gebroken wit, de schildbogen daaromheen zwart met een Engelse rode bies langs het gewelf en in de top onderbroken door een witte manchet van ongeveer 40 cm naar beide kanten. Met het zwart contrasteert het verguldsel van de figurale

Het koorinterieur heeft in zijn eerste uitmonstering dus een grote mate van blankheid bezeten, in de gewelven niet minder dan in het opgaand werk. Dit systeem is in de oudste oostelijke zijbeuktraveeën van het schip voortgezet en pas bij een volgende bouwfase (nieuwe Lieve Vrouwe Broederschapskapel, transeptgewelven, hoogschip en rest van de zijbeuken) in de steek gelaten voor een ander patroon.

De kleurstelling van het transept heeft ook zijn invloed gehad op het hoogkoor, dat nog geen eeuw na zijn voltooiing een nieuwe beschildering kreeg. Anderhalve meter onder de aanzet van de gewelven, dus hogerop dan de zwarte beschildering, begint een Engels rode laag op de schalkenbundels die overgaan in de gordelbogen en gewelfribben. Ook dit rood begint abrupt. Het verguldsel van de sluitstenen werd toen door polychromie geheel overdekt: rode achtergrond, rode, groene, blauwe en gele gewaden. Het lager dan het rood reikende zwart op de opgaande profielen werd wit overdekt, zodat ook het rode netwerk dus een zwevend geheel werd; ook bij deze uitmonstering blijven pijlers, wandvlakken, scheibogen geheel wit. De enige kleur in de wand is de groene beschildering van de gebeeldhouwde bladornamenten in de hollijsten horizontaal boven en onder het triforium. In hoeverre de kooromgang en de zijbeuken deel hadden in deze vernieuwing, is de vraag (wegens de radicale ontpleisteringen), maar rood zullen de ribben en gordelbogen zeker nooit geweest zijn omdat zij het ook in de schipzijbeuken niet zijn. Wel werden in de buitenste noordelijke koorzijbeuk op de gewelfvelden resten van een ornamentatie van bladwerk in schemertoestand aangetroffen uit een latere periode dan de rode leliekronen en wellicht te vereenzelvigen met het werk dat daar door meester Willem Vlammen in 1522 werd uitgevoerd. Bij de restauratie in 1978 is in deze beuk het stelsel van ribben en gordelbogen eerst roodgeschilderd, maar vijf jaar later zwart zoals ook in de overige koorzijbeuken en -omgang in 1982-1983 de overeenkomstige onderdelen in de oorspronkelijke zwarte kleur werden beschilderd. De hoge koorgewelven kregen, in dezelfde campagne waarin de ribben en gordelbogen roodgeschilderd werden, een ornamentatie van krullende bladranken en stengels met bloemen en bloemknoppen tussen welke een groot aantal grote wervelende menselijke figuren afzonderlijk en in groepen in een samenhangende compositie geschilderd zijn, waartoe de engelen behoren die Hezenmans in 1866 vermeldt als bedekt door een kalklaag.

Het blijkt dat de iconografie van dit nieuwe ensemble onverbrekelijk samenhangt met die van de oudere gebeeldhouwde sluitstenen en dat zij te zamen als de uitbeelding van de Wederkomst des Heren gezien moeten worden. Van een Laatste Oordeel kan hier niet gesproken worden, want de verrijzenis der mensheid, uitverkiezing en verdoemenis zijn niet uitgebeeld.⁷⁸ De compositie ontwikkelt zich als volgt.

De meest oostelijke sluitsteen toont Christus in zijn wederkomst: het zwaard der rechtvaardigheid en de lelie der barmhartigheid worden door engelen aan zijn mond gehouden. Om hem heen bevindt zich in een halve kring zijn hemels gevolg van engelen, geschilderd in de schelpen van het straalgewelf van de absis. In het middelste segment een tweetal engelen met in aanbidding geheven handen, dan aan elke zijde tweemaal een tweetal engelen blazend op bazuinen, waaraan een heraldisch versierde vaan hangt en een engel die een luit bespeelt. Opgeteld zijn hier tien bazuinen aanwezig en uitgebeeld niet de vier die in de windrichtingen het Laatste Oordeel aankondigen, maar de vele die met triomfgeschal Christus' Koningschap bejubelen.

In het westelijke compartiment van het absisgewelf wordt de sluitsteen met de wederkomende Heer vergezeld door twee drommen heiligen, vrouwelijke aan de noord- en mannelijke aan de zuidkant. Te onderscheiden zijn bij de gekroonde en van nimben voorziene heilige maagden, Catharina met een dubbel rad, Barbara met de toren, Margaretha (?) met een boek, achter haar Agatha met een tang waaraan een afgeknepen borst. De groep mannelijke heiligen, eveneens met nimben om het hoofd, wordt aangevoerd door Johannes de Doper met het lam, Johannes Evangelist met de kelk en een heilige met krullende baard en hoofdhaar met grote tonsuur, gevouwen handen, zonder attribuut, die waarschijnlijk de apostel Petrus voorstelt.

Beide groepen zitten in wolken geknield.

De sluitsteen in de volgende travee heeft als thema de heilige Maagd, in de hemel gekroond en door haar zoon met een acclamatiegebaar in haar waardigheid bezegeld, achter, tussen beiden in, een engel. Merkwaardig genoeg wordt dit onderwerp in de gewelfschildering min of meer herhaald.

Hij is uitgerust met kruisstaf en globe en maakt een zegenend gebaar. Een engel met in aanbidding gevouwen handen begeleidt hem. Centraal in het gewelfveld zweeft met wijdgestrekte vleugels de duif van de heilige Geest in een krans van ver uitschietende stralen, links (noordelijk) knielt met gevouwen handen de heilige Maagd, een forse kroon op het hoofd waarachter een nimbe. Zij wordt door drie engelen begeleid van wie twee de slippen van haar mantel dragen, één in duikvlucht haar nimbe met de handen raakt. Deze ceremonie wordt in de overige gewelfvelden van dezelfde travee vergezeld door twee engelen die de bazuin blazen, waaraan weer vanen met vage sporen van heraldiek hangen, drie luitspelende engelen en een die de harp bedient.

De drie volgende traveeën zetten het tafereel van goddelijke triomf en lofprijzing voort in één samenhangende reeks voorstellingen waarin de drie sluitstenen (respectievelijk met de twee Johannessen, de twee apostelvorsten en de twee Jacobussen) Christus' gevolg bij zijn Wederkomst vertegenwoordigen: de Doper en de Evangelist als bemiddelaars voor de zondige mensheid. Een engelenschaar verricht de hemelse lofprijzing: een blaast op een bazuin, vijf zwaaien wierookvaten ten teken van het opdragen van de gebeden der mensheid aan God, drie strekken hun handen in aanbidding en wellicht als begeleiding van hun eigen lofzang, de eigenlijke, hoogste jubilus, zonder instrument (hun gezichten echter vaag, monden niet goed meer zichtbaar) en elf tonen lijdenswerktuigen van Christus als de insigniën van zijn Wederkomst en Rechterschap, als tropeeën van lijden en verlossing: de hellebaard uit de hof van Olijven, de geselkolom, de doornenkroon, de geselroede, het kruis, de zweetdoek, drie nagelen, de rietstok met spons, het azijnvat, de lans (waaraan een vaan met kruisteken), het opperkleed en de dobbelstenen, de ladder, een zalfpot.

Op vier plaatsen zijn de sporen van de engelenfiguren uiterst vaag; wat hun attributen waren, is niet meer te zien, het kunnen nog andere van de talrijke in de 15de eeuw gangbare arma Christi geweest zijn (zoals de buidel met de dertig zilverlingen, de lijdenskelk, de lantaarn uit de hof van Olijven, zwaard en oor, Pilatus' schenkkan en bekken, de haan, hamer, boor, nijptang, de INRI-titulus).⁷⁹

Van de vleugels der engelen is compositorisch dankbaar gebruik gemaakt, breed buigen zij uit met priemende uiteinden, de bovenranden geschubd en voorzien van donkere bollen die wellicht een herinnering zijn aan de pauwenogen op de vleugels der opperste drie engelenkoren, serafijnen, cherubijnen en tronen, ogen die nooit luiken en duiden op het sine fine van hun lofzang. Overigens nemen deze Bossche engelen niet meer de oude hiërarchie in acht en zijn geen vertegenwoordigers meer van de negen engelenkoren van de Pseudo-Dionysius, zo min als dat elders in de 15de eeuwse kunst het geval is.⁸⁰ Wel is hier ongetwijfeld, boven de koorbanken der kanunniken het zingen en musiceren der engelen oorspronkelijk gezien als begeleiding van het koorgebed van het kapittel, als aanduiding ‘hoe wij met de negen koren der engelen opgaan in het geestelijk leven’ zoals Jan van Ruusbroec (1293-1381) het zingen van godslof in het klooster beschrijft.⁸¹ De musica coelestis begeleidt de musica humana, de hemelse lofprijzing de aardse liturgische zang.

De engelen zijn zonder onderscheid gekleed in een lange albe met wijde mouwen, een gewaad dat breed en in hoekige plooien over hun voeten valt. Het is niet door een cingel omgord, maar wel hangt er een stola schuin over een schouder of over beide schouders en voor de borst gekruist (onderscheidenlijk als bij de acoliet en de diaken) omheen, bij het middel door een losse knoop gebonden en als een lang kreukelig lint in het rond fladderend. De ovale gezichten worden door weelderige dichte krullen en lokken omgeven, sommigen dragen een amict om de hals en sommigen een diadeem met kruis op het hoofd. De wierookvaten bestaan uit een polygonale vuurschaal op voet en een deksel met een architectonische gedaante door geveltoppen rond een torenspits, al of niet in een peervorm eindigend. De schaal hangt aan twee kettingen, die met een derde ketting aan de dekseltop samenkomen in een ring die door de engel als handvat gebruikt wordt; de zwaaiende kettingen hebben dezelfde hoekige en verstrengelde contouren als de stola's. Dit wierookvattype is het in de 15de en begin van de 16de eeuw gebruikelijke.⁸² Ook het type van de bazuin, eigenlijk een trompet (buccina, buisine, Busine), is in die tijd gewoon: de rechte buis van één kogel voorzien, loopt recht uit in de konische klankbeker. De luit heeft de amandelvorm die in de 15de eeuw gewoon is, met één rond klankgat in het vlakke klankbord en een haaks op de hals staand schroevenstuk. Het doet wat armelijk aan, dat bij zo veel plaats en zo veel engelen zo weinig verschillende muziekinstrumenten zijn uitgebeeld, geen vedels, geen psalter, geen blokfluit.⁸³

Het plantaardig ornament bestaat uit kronkelende gegolfde bladranken, lange gebogen stengels met spitse bloemknoppen, die enigszins aan die van de egelantier doen denken. Maar zij zijn alles behalve naturalistisch uitgewerkt en decoratief voorzien van meeldraden die het voorkomen hebben van een varenveer of van een kurketrekkervormige hechtrank.

De gewelfschildering als geheel heeft door de verwering en verbleking het karakter van een

In Zaltbommel vormt de voorstelling op het gewelf de eerste episode van de Jongste Dag, het Laatste Oordeel is als tweede op de opgaande zuidmuur van het koor afgebeeld. In Den Bosch is alleen sprake van Christus' verschijning met grote macht en majesteit, temidden van bazuinende engelen en uitverkorenen (Mattheus 24: 30-31; 25: 31; 26: 64) en daarmee verbonden de Kroning van Maria, de bruid die de hemelse bruidegom op de Jongste Dag binnenhaalt en die deelt in zijn koninklijke staat (Openbaring, 12: 1 en 19: 7-8) door de engelen uitgedrukt.⁸⁶ Slechts een beperkt aantal elementen van de gangbare laat-middeleeuwse uitbeelding van het Laatste Oordeel is dus opgenomen, in tegenstelling tot wat op de monumentale panelen gebruikelijk is.⁸⁷ Zulke beperkingen, afkortingen, vindt men ook op de koorgewelfschilderingen van de kerken van Kerkdriel en Hattem, respectievelijk uit het midden van de 15de eeuw en uit 1504. Maar in het algemeen is in de Noordnederlandse kerken, zowel in het Westen als in het Oosten, in de 15de eeuw het thema van het Laatste Oordeel voluit op de koorgewelven geschilderd, met de opstanding, uitverkiezing en verdoemenis, alle apostelen, bazuinende engelen, soms zelfs een kakofonisch tegengeluid uit de bazuinen der duivelen, meestal engelen met de arma Christi, wierokende engelen. Het Laatste Oordeel komt voor in het koor van de middeleeuwse kerken van Noordbroek, Borne, Zutphen (± 1495), Winterswijk, Hall, Harderwijk (zeer laat: 1561, met veel andere thema's), Naarden (1518), Enkhuizen (St. Pancras, 1484), Alkmaar (1519), Warmenhuizen en zal nog meer kerken gesierd hebben.⁸⁸

Een nauwkeurige datering van de Bossche schildering is niet te geven, in alle opzichten van stijl en iconografie (ook de vorm van de muziekinstrumenten) schijnt zij 15de eeuws of uiterlijk uit de eerste jaren van de 16de eeuw. Het is niet onmogelijk, dat zowel deze versiering als die op de gewelven van het noordtransept, in stijl eraan verwant, gereed kwamen vóór de opening van de vergadering van het Gulden Vlieskapittel in 1481. In elk geval is er een relatie tussen deze schildering en de Bourgondische hertog, souverein van de orde van het Gulden Vlies. Op de twee bazuinvaandels in het straalgewelf zijn de sporen van heraldiek in kleur en tekening duidelijker dan op de twee in het volgende vak. De rijksarchivaris in Noord-Brabant, Dr. L.P.L. Pirenne, is erin geslaagd het ene van beide eerstgenoemde te herkennen als het wapen van hertog Philips de Goede van Bourgondië zoals hij dat vóór 1430 voerde. De kwartieren 1 en 4 vertonen het wapen van het Franse koningshuis waarvan hij afstamde, met Franse lelies of fleurs-de-lis, de kwartieren 2 en 3 het wapen van Bourgondië; het hartschild is het wapen van het graafschap Vlaanderen.

Philips de Goede stichtte op 10 januari 1430 de orde van het Gulden Vlies. Philips de Schone werd in het koor van de Sint Jan tijdens het kapittel van deze orde in 1481 als lid opgenomen door de ridderslag, in aanwezigheid van Maximiliaan. Het is dus niet uitgesloten dat de gewelfschildering diende ter opluistering van en/of herinnering aan dit kapittel. Een van de ontbrekende wapens zou dat van Maximiliaan geweest kunnen zijn, wellicht dus niet van Maria van Bourgondië, omdat zij als vrouw geen souverein van de orde kon zijn. Overigens is de toespeling op de Bourgondische hertogen in deze gewelfschildering wel uiterst discreet, geen enkel ander embleem is er dat op hen wijst, geen vuurslag, geen Vliesketen, geen spreuk.

Het ensemble moet al in slechte staat verkeerd hebben, ontkleurd geraakt door verpoederen en verwaaien van de kleurstoffen, toen J.C. Dickmans in 1839 zijn nieuwe beschildering eroverheen legde, zonder enige poging te doen het oude werk na te volgen, maar door de oude, ook al niet gaaf bewaarde, ornamentatie van de hoge schipgewelven in vrije vorm voort te zetten: ranken, bladeren, bloemen, waarin zich vogels en klein wild ophouden. De gewelfribben en gordelbogen werden toen geheel geschilderd, ook de manchetten. Het opgaand werk van het hoogkoor is altijd blank gepleisterd geweest met toevoeging van geel in latere onderhoudsbeurten.

Fragmenten van een decoratie bevinden zich slechts op de twee pijlers en de spitsboog in het meest noordwestelijke facet van de koorsluiting, waar oorspronkelijk het Sacramentshuis stond. Tegen een zwart fond zijn hier over de profielen heen donker- en lichtgroen lover geschilderd, waarin bontgekleurde papegaai-achtige vogels huizen. De spitsboog is in Engels rood geschilderd. Het albasten Sacramentshuis hier werd in 1614 geplaatst en wellicht is toen ook deze geschilderde omlijsting tot stand gekomen.