Het Bazelaarsklooster

Dit klooster stond aanvankelijk niet aan het St. Jacobskerkhof, maar tusschen den Kleinen Hekel en sluis n° 1 der Zuid- Willemsvaart; alzoo niet, zooals van Heurn Historie I p. 445 en 500 beweert, buiten de voormalige St. Janspoort op de weide de Donk. Een straatje, thans geheeten de St. Anthoni-

Reeds in het allereerste begin der 16e eeuw was een Heym in het bezit van die goederen. Immers al in het jaar 1504 (Reg. n°. 99 f. 181) verleende Johan Heym, heer van Maurick en hoogschout der stad en Meierij van den Bosch, aan mr. Willem van den Bosch eene grondrente uit die goederen, welke daarbij omschreven werden als: domus, area, ortus et domus posterior cum suis fundis ac prato, sito retro

Uit deze omschrijving kan men zien, dat de goederen, die Johan van den Wijngaerde aan het Baselaarsklooster verkocht, gelegen waren ten Oosten van het klooster Bethanie en dat alzoo het tweede Baselaarsklooster daarnaast kwam te staan. De aqua, waarvan in gezegde Schepenakte de rede is, was de Dieze, welke oudtijds liep tusschen de huizen, die ten Z. van het St. Jacobskerkhof en de Diepstraat staan, en den Stadswal.

De familie Heym zal tijdens zij het kasteel Rodenborch onder Rosmalen bezat 3) voorschreven huis met aanhoorigheden als haar winter verblijf in de stad bezeten hebben.

Genoemde Johan Heym had van zijne vrouw Elisabeth van Gheel Symonsdr o.a. deze kinderen: Symon Heym en Elisabeth Heym, de echtgenoote van Johan van den Wijngaerde; blijkbaar had eerstgenoemde hunner voorschreven goederen van zijnen vader geërfd, vermits hij 23 Maart 1524 (Reg. n° 128 f 162 vso) eene grondrente verleende uit een huis, erf en plaats, staande en gelegen aan den Windmolenberg tusschen zijn huis, erf et reliquae hereditates ex uno en een gasthuis ex alio en zich achterwaarts uitstrekkende tot aan de Dieze. Hij stierf waarschijnlijk kinderloos en toen zal zijne zuster Elisabeth de meergemelde goederen geërfd hebben, die haar man, als gezegd, 20 December 1543 aan het Bazelaarsklooster verkocht; de akte, waarbij dit geschiedde, (Reg. n°. 165 f. 89), luidt als volgt:

Hetgeen, als zoo even gezegd, voor het tweede Baselaarsklooster was aangekocht, was daarvoor niet voldoende; van daar dat heer en broeder Symon Pelgrom Hermanszn voornoemd als prior van dat klooster ten behoeve van hetzelve 30 October 1545 (Reg. n° 170 f. 310 vso) van domicellus Arnd Heym Johanszn, tanquam mamburnus sive provisor domus seu hospitalis parvi, dicti Heyms gasthuis 6), dit gasthuis kocht, hetwelk toen gezegd werd te staan tusschen het erf van het klooster de Porta Coeli ex uno en dat van Henrick van Deventher ex alio en zich achterwaarts uit te strekken tot aan de Dieze; het stond, als gezegd, Oostwaarts naast het door gemeld klooster aangekocht goed; zijn genoemde provisor was tot den verkoop er van gemachtigd door Georgius van Oostenrijk, bisschop van Luik 7). Om dezelfde reden als voorzegd kocht meergenoemde prior voor het nieuwe Baselaarsklooster in het jaar 1545 (Reg. n° 170 f. 430) ook nog aan het Oostwaarts naast voorschreven gasthuis staand huis, hetwelk toen aldus omschreven werd: domus, area et ortus ac domus posterior et suus fundus, siti in Buscoducis ad locum dictum Wijnthmoelenberch inter heredidatem Jacobi Spyker ex uno et inter heredidatem hospitalis communis, ibidem siti; verkooper daarvan was Henrick Proening van Deventher Gerardszoon, die dat goed 4 Januari 1535 (Reg. n° 148 f. 72 vso) gekocht had van Antonius, zoon van Petrus, den zoon van Geldo van den Eeckhout.

Al deze aankoopen hadden plaats met machtiging of octrooi van Keizer Karel V; het Baselaarsklooster had dat octrooi

Het was ook niet te verwonderen, dat de Regeering van den Bosch met het oog op de opbrengst harer belastingen beducht was voor de uitbreiding van het grondbezit van godshuizen en kloosters, als men bedenkt, dat in het jaar 1629 die instellingen eigenaars waren van bijna al de gronden, welke gelegen waren achter de huizen, die stonden aan de Westzijde van de Postelstraat; aan weerszijden van de Papenhulst; aan de Zuidzijde van het St. Jacobskerkhof en aan de Noordzijde van het Hinthamereind, de Hinthamerstraat, den Hoogen Steenweg en de Orthenstraat en dat zij toen bovendien vele andere onroerende goederen binnen de bebouwde kom der stad bezaten.

Nadat het Bazelaarsklooster voorschreven aankoopen had gedaan zal het wel zeer spoedig de door hetzelve aangekochte gebouwen tot een klooster hebben ingericht. Eene kapel had het toen voor dat nieuwe kloostergebouw nog niet; die begon-

Toen den Bosch in 1629 aan de Staatschen overging, werd eveneens dit klooster ten behoeve van den Staat verbeurd verklaard en zijn daarna de verschillende daartoe behoorende goederen verkocht geworden aan particulieren, die het successievelijk sloopten; deszelfs kapel werd in 1767 afgebroken 12).

Door het Rijk werd het tweede Bazelaarsklooster 31 Augustus 1641 (Reg. n° 384 f. 677) met vele andere kloostergoederen verkocht aan mr. Johan Gans, raad en pensionaris van den Bosch en Frans Blom, koopman, controleur van de fortificatiën enz.; het werd daarbij als volgt omschreven:

het geheele Baselaersclooster;

het Baselaers bleyckvelt;

de Corenwintmoelen van de Baselaers.

Genoemde koopers verdeelden na dien verkoop onder elkander de door hen gekochte kloostergoederen en alstoen kreeg Frans Blom de voorschrevene voor zijn deel, waarna deze het Bazelaarsklooster metterwoon betrok, zooals blijkt uit eene Bossche Schepenakte van 20 Juni 1646, waarbij het als volgt werd omschreven: „huyssinge, erffenissen mitten timmeragien daerop staende, hoven, etc, daerinne hy tegenwoirdelijck woonende is, gestaen ende gelegen binnen dese stadt achter St. Jacobskercke, voor desen geweest sijnde het convent van de Baselers; alnoch de bleyckerye ende huysinge van dyen, gestaen achter den voors. convente tot aen de wall 13); den Baselaersmoelen, staende opte walle achter de bleycke”.

Frans Blom voornoemd overleed in den Bosch 9 December 1647 en had van zijne vrouw Maria Sprongh deze kinderen:

Het Baselaarsklooster kwam door vererving van voornoemde echtelieden Blom-Sprough aan Henrietta Maria Blom, Maria Groenhooft en Catharina Groenhooft, elk voor een deel. Blijkens akte van boedelscheiding van 1678 (Reg. n° 475 f. 59)

De Baselaersbleek 15), die ook nog, zooals wij reeds zagen, tot het tweede Baselaarsklooster behoorde, kwam aan Maria Groenhooft, echtgenoote van den luitenant-kolonel Henry Graham, terwijl het overige van dat klooster, hetwelk ook aan het St. Jacobskerkhof gelegen was, door koop kwam aan Henrick Piper; dit geschiedde den 4 Juli 1698 bij eene akte (Reg.

Hetgeen Roelof Tybosch en Symon de Ras als voorzegd van het Baselaarsklooster hadden gekocht, werd door hen 19 Februari 1700 17) weder verkocht aan Leonard van Eys; daarvan werd het groot huis toen omschreven als volgt: eene schoone ende wel doortimmerde ende geappropieerde huyssinge, bestaende in eene poorte, groote huyssinge, thoorn, schoone saletten, verscheyde schoone bovencamers, solders, verwulfde kelders, etc, item eenen hoff op de plaets met eene cleyne wooninge ofte huyssinge met eene stallinge van ses à acht paerden, mitsgaders eene huyssinge ende erve naest de voors. groote huyssinge, met het waschhuysken daerachter, staende op het St. Jacobskerkhoff naest het huys van den majoor Piper ende {het erf van) de voors. heeren vercoperen.

Genoemde Leonard van Eys behoorde tot de Protestantsche familie von Eiss, welke oorspronkelijk te Aken gevestigd was. Van die familie was de eerste, dien ik vond, Nicolaas von Eiss, welke huwde met Catharina Clebancq of Kleebank, wier moeder Römer heette; hunne kinderen waren o.a.: a. voornoemde Engelbertus von Eiss, die met Katharina Emonds huwde en met haar 6 Augustus 1693, omdat zij beiden Protestant

Laatstgenoemde van Eys was koopman en factoor te den Bosch en huwde met 1° 6 Maart 1695 Geertruyda Sara Verster, dochter van Abraham en Cornelia Daesdonck; 2° 1717 Alida Ruysch, weduwe van Carel Jacob Swaen. Zijn eerste vrouw schonk hem o.a. deze kinderen:

Johan Philip van Eys, de schoonzoon van den dikwerf genoemden Leonard van Eys, kocht 26 September 1727 (Reg. n° 554 f. 73); van zijne voormelde schoonzusters bij het part, dat zijne vrouw in het Baselaarsklooster had geërfd, aan de parten, welke dezen daarin van haren vader hadden geërfd en vermeerderde die bezitting ook nog door daarbij voormelden Baselaarshof aan te koopen, o.a. als gezegd van Catharina Tulleken, de weduwe van Henrick Piper.

Hij had van zijne voornoemde vrouw slechts één kind, Magdalena van Eys genaamd; deze erfde van haar het voorschreven groot huis en den Baselaarshof; zij stierf vóór haren vader, ongehuwd zijnde en toen erfden hare voorzegde tantes van moederszijde van haar 5/8 in het groot huis, - dat alstoen omschreven werd als: huis met tuin en pakhuis genaamd de Baselaarspoort, staande aan het St. Jacobskerkhof tusschen het erf der erfgenamen van den majoor Piper ex uno en het erf van van 's Gravesande ex alio, - en 1/4 in den Baselaarshof, - dat ten zelfden tijde gezegd werd te zijn: huis, erf en tuin, gelegen achter het laatstgemeld onroerend goed. Bedoelde tantes verkochten 22 Mei 1730 (Reg. n° 555 f. 122 vso) de door haar, als gezegd, geërfde parten aan J.Ph. van Eys, den vader harer erflaatster, die de overige parten alstoen reeds bezat; uit de akte, waarbij deze verkoop geschiedde, blijkt, dat de gebouwen van het Baselaarsklooster als volgt stonden aan het St. Jacobskerkhof, wanneer men van het klooster Bethanie in de richting van de Diepstraat ging : 1°. het huis met erf, hiervoren op blz. 41 vermeld onder c, dat zich langs het erf van laatstgezegd klooster achterwaarts uitstrekte tot aan het wasch-

Johan Philips van Eys laatstgenoemd, die op het St. Jacobskerkhof, denkelijk in het groot huis, woonde, hertrouwde na den dood zijner voorzegde vrouw in 1737 met Johanna Alida Pels, dochter van Willem en Johanna van Blotenburg. (de dochter van Gerard van Blotenburg en Magdalena de Lobell), welke hem eene dochter schonk, Johanna Clasina van Eys geheeten, die in 1753 huwde met Nicolaas Jeremias Storm van 's Gravesande, schepen van den Bosch. Toen zijne gezegde tweede vrouw was komen te overlijden, trouwde hij nog eens en wel in 1749 met Margaretha Maria de Lobell, dochter van mr. Daniel en Dina Vis. Na zijnen dood verkocht mr. Boudewijn Donker Curtius, woonachtig te den Bosch, in hoedanigheid van uitvoerder van zijn testament, 6 October 1779 (Reg. n° 585 f. 357) al hetgeen hij van het Baselaarsklooster had bezeten, aan Willem van der Horst, architect aldaar; het werd alstoen gezegd te zijn: a. een koetshuis met eene groote keuken daarachter; een ledig erf, waarop een heerenhuis had gestaan, met eenen tuin en tuinkamer, zijnde van ouds genaamd het Baselaarsklooster; b. eene achter dien tuin gelegen hovenierswoning met een grooten moestuin, genaamd de Baselaarshof en c een huis met erf, tuin en stal, gelegen aan de

Het gedeelte van het Baselaarsklooster, dat, als meergezegd Dirck van 's Gravesande in 1682 had gekocht, werd door diens kinderen, zijnde: Mr. Ewoud Hendrik van 's Gravesande, raad van den Bosch, mr. Willem Jacob van 's Gravesande, hoogleeraar te Leiden en mr. Jeremias van 's Gravesande, raad van den Bosch, alsmede door mr. Jeremias Blom, ontvanger van de tollen en licenten op de Maas te Grave, die in dat gedeelte ook een part blijkt te hebben gehad en die, zooals op blz. 29 reeds is gezegd, de zwager was van genoemden Dirck van 's Gravesande, 16 November 1731 (Reg. n° 545 f. 180 vso) verkocht aan Adriaan van de Coevering, woonachtig te den Bosch, als wanneer het werd omschreven als: eene huysinge, stallinge, erve en hof op het St. Jacobskerkhof, neffens de huyssinge ... ex uno westwaarts en het gemeene Baselaarsklooster, ex alio de huysinge en het packhuys van de heer van Eysch, streckende voor van St. Jacobskerkhof langs neffens het gangjen van het choorken en soo vervolgens de sydemuer linie regt tot op de Diese.

Het gedeelte van het Baselaarsklooster, dat hiervoren aangeduid werd als het huis van den majoor Piper, was dat, hetwelk, als gezegd, Henrick Piper, de latere majoor-kommandant van den Bosch, 4 Juli 1698 kocht. Diens vrouw was Catharina Tulleken, welke hem ten huwelijk bracht het kasteeltje Roojeveld, dat onder Gemonde stond en blijkens den gevelsteen, die in deszelfs voorgevel zich bevond, in 1649 was gebouwd, vermoedelijk, blijkens het wapen, dat in den achtergevel van dat huis stond, door den in Deel II p. 453 genoemden Thomas van Roye; het behoorde later aan mr. Evert Tulleken, raad en griffier van den Bosch, van wien het weder erfde zijn oom Rutger Tulleken, raad van die stad, welke gehuwd was met Catharina van Roye de Nicolson, zijnde deze laatste

Henrick Piper had van haar, behalve eene dochter Lucretia, die in 1705 huwde met den Engelschen kolonel Charles Kockburn, eenen zoon Gerrit Piper, welke majoor der cavalerie en schepen van den Bosch was; zijne moeder transporteerde 24 Augustus 1723 op hem het gedeelte van het Baselaarsklooster, dat haar man, als meergezegd, in 1698 gekocht had. (Reg. n°. 541 f. 42 vso).

Gerrit Piper maakte zich eene bedenkelijke vermaardheid doordien hij als schepen van den Bosch poogde aldaar uit te roeien het aloud gebruik om op Driekoningenavond met de ster rond te gaan en daarbij toepasselijke liederen te zingen 21). Hij was in 1721, toen hij nog jong man was; gehuwd met Maria Magdalena Pels, dochter van Willem en Johanna van Blotenburg. 22) Na zijnen dood verkocht Galenus Hopman, apotheker te den Bosch, in zijne hoedanigheid van curator over diens nalatenschap, 27 November 1765 (Reg. n°. 590 f. 168 vso) zijn laatstelijk omschreven gedeelte van het Baselaarsklooster aan Pieter Trimbos en Hermanus van Venroy, beiden woonachtig te den Bosch; het werd toen gezegd te zijn een huis