Als men door de Orthenbinnenpoort de stad inging, was het eerste huis, dat men aan zijne rechterhand kreeg, dit huis. Deszelfs eerste eigenaars worden als volgt vermeld door P.N. van Doorninck in zijnen Inventaris van het oud archief der heerlijkheid en gemeente Nederhemert:

Daags na Maria geboorte (9 Sept) 1325. Dirick de Rover, schout te 's Hertogenbosch, draagt, ten overstaan van Elyas Pannicida (den gewandsnijder), Gerardus van Neynsel en Nycholaus de Ouden, schepenen aldaar, aan Johannes Bode, poorter van die stad, over zijn recht op een huis, staande te 's Hertogenbosch aan de Orthenstraat bij de steenen Binnenpoort. Hij verbindt zich daarvan te betalen eene erf rente van 20 pond aan de tafel van den H. Geest te den Bosch.

St. Laurensdag (10 Augustus) 1342. Bodo, zoon van Ghibon van Waalwyc, en zijne zuster Jutta, beiden ook nog als zich sterk makende voor hunnen minderjarigen broeder Arnoldus, verkoopen ten overstaan van Ywanus de Gravia (van Grave) en Godescalcus Rosemont, schepenen van 's Hertogenbosch, aan den bakker Henric Henrics Mathijszn. 1/6 in een huis met tuin, afkomstig van hunnen grootvader Bodo de Tyla (van Tiel) den oude, en staande aan de Orthenstraat dicht bij de Poort.

Daags na Driekoningen (7 Jan.) 1353. Bodo de Tiela draagt ten overstaan van Gerardus Vosse en Arnoldus Stamelairt de Penu, schepenen van 's Hertogenbosch, aan Gerardus van Mameren van Rossem tegen eene grondrente van 13 pond over een erf, gelegen aan de Orthenstraat.

Maendaghs na der octaven des heylichs Sacramentsdach (19 Juni) 1357. Dezelfden bekennen verkocht te hebben aan Gheryt van Mameren een stuk erf, 27 1/2 voet breed en 31 1/2 voet lang, gelegen achter diens huis tusschen Ude Vlemings en Godevaert Dunnecop, zijnde deze verkoop geschied onder voorwaarde, dat de kooper binnen 2 jaren eene steenen worp zal doen leggen aan den stroom 1).

Vridagh ... 1363. Dezelfden vergunnen aan Heylwych weduwe van Henric Bauderics om door de Peterscutspoert binnen te rijden en eenige veranderingen te maken aan haar naast die poort staand huis.

Feria quarta post Misericordia (12 April) 1380. Mechteld weduwe van Godevaert Dunnecop en hunne kinderen Lambertus, Boydewinus, Godefridus en Elisabeth, de vrouw van mr. Henricus Goeswinuszoon, dragen ten overstaan van Henricus Cnode en Leoninus van Erp, schepenen van 's Hertogenbosch, aan Henric Mathyszn. (Henric Henrics Mathyszn?) over een steenen huis met tuin, staande en gelegen aan Orthenstraat bij de Schutspoort, alsmede een onbebouwd erf, grenzende aan dat huis en bezwaard met eene grondrente van 8 pond.

Sabbato post Dominicam qua cantatur oculi (28 Maart) 1394. Genta en Mechtildis, dochters van wijlen Gheryt van Mameren, dragen ten overstaan van Dirck de Rover, ridder en Johannes Coptiten, schepenen van 's Hertogenbosch, aan hunne zuster Margaretha over al hetgeen zij uit de nalatenschap van hunnen vader geërfd hebben.

In die beatae Luciae virginis (13 Dec.) 1395. Dirck, zoon van Gheryt van Mameren, doet ten overstaan van Ghisel-

Twee dagen na St. Maarten in den winter (13 Nov.) 1396. Aleydis, dochter van Gheryt van Mameren en weduwe van Jan Janszn de Bachon, draagt ten overstaan van Ywanus Stiereken en Gerardus van der Aa, schepenen van 's Hertogenbosch, aan hare zuster Margaretha over een huis en erf, staande en gelegen aan de Orthenstraat.

Feria secunda post feshim beati Martini hyemalis (13 Nov.) 1396. Ywanus Stiercken en Gerardus van der Aa, schepenen van 's Hertogenbosch, geven een vidimus der voormelde schepenbrieven van 1357, 1380, 1394, 1395 en 1396, waarna Margaretha, dochter van Gheryt van Mameren, verklaart de daarin bedoelde eigendomsoverdrachten aan te nemen voor zich en voor Hille, dochter van Hilo Borghart.

31 Maart 1411. Margaretha, weduwe van Henric, den zoon van Henric Mathyszn, doet ten overstaan van Daniel Roesmont en Gerardus van der Aa, schepenen van 's Hertogenbosch, ten behoeve van Elisabeth, de dochter van Henric Mathyszn (Henric Henrics Mathyszn), afstand van het vruchtgebruik, dat zij heeft van een steenen huis met erf, staande en gelegen aan de Orthenstraat nabij de steenen poort, genaamd St. Peters schutspoort.

12 September 1425. Bodo de Tyela, zoon van wijlen Henric Mathyszn (Henric Henrics Mathyszn?) draagt ten overstaan van Arnoldus de Rover en Godescalcus Roesmont, schepenen van 's Hertogenbosch, over aan mr. Martinus van Zomeren ten behoeve van Tielman en Zwanelde, kinderen van Arnoldus Tielmanszn, een erf met timmering, gelegen aan de Orthenstraat bij de Peter Schutspoort en belast met eene erfelijke grondrente van 7 oude ponden.

6 Februari 1489 (zal moeten zijn 1439). Zweneldis. dochter van wijlen Arnoldus Tielmanszn., draagt ten overstaan van Henricus Berewout en Arnoldus Beest, schepenen van

Vrijdag na Paschen (29 Maart) 1459. Arnoldus Henricszn. Colen draagt ten overstaan van Nicolaus Spierinc en Wolterus van Vucht, schepenen van 's Hertogenbosch, aan Goesvvinus Toelinc over een erf, gelegen aan de Orthenstraat tusschen het erf van dezen laatste en dat van Egidius Screynmeker en belast met een 1/4 eener erfelijke grondrente van 20 oude ponden ten behoeve van de Tafel van den H. Geest te 's Hertogenbosch.

Zaterdag na Zondag Judica (13 April) 1469. Goeswinus Toelinc draagt ten overstaan van Rodolphus Dicbier en Wilhelmus van den Bosch, schepenen van 's Hertogenbosch, aan zijnen zoon mr. Wilhelmus Toelinc, priester, over een steenen huis met erf, staande aan de Orthenstraat bij de H. Kruispoort in de nabijheid van de Vischmarkt en het Bokhovenstraatje.

Zaterdag na Zondag Judica (13 April) 1469. Theodoricus Henrickszn. Bressers van Beeck doet ten overstaan van Rodolphus Dicbier en Wilhelmus van den Bosch, schepenen van 's Hertogenbosch, ten behoeve van Willem Hinckart afstand van zijn recht van wederinkoop en naasting, dat hij heeft van zekere erven aan de Orthenstraat nabij de H. Kruispoort gelegen en welke door mr. Willem Toelinc, priester, den zoon van Goeswinus Toelinc, aan genoemden Hinckart waren verkocht.

Vrijdag na Paschen (27 April) 1470. Johannes Kemp Janszn., als gehuwd met Mechteld Goeswinusdochter, draagt ten overstaan van Rodolphus Dicbier en Wilhelmus van den Bosch, schepenen van 's Hertogenbosch, aan Wilhelmus Hinckart, als gemachtigde van mr. Willem Toelinc, priester, over een steenen huis met erf, staande aan de Orthenstraat bij de H. Kruispoort en in de nabijheid van de Vischmarkt en het Bokhovenstraatje.

24 Juli 1470. Mr. Willem Toelinc, priester, zoon van

Feria tertia post Misericordia (4 Mei) 1484. Ghysenradis van Erp 2), weduwe van Wilhelmus Hinckart 3), draagt ten overstaan van Johannes Maertenszn. Monicx en Johannes Dachverlies, schepenen van 's Hertogenbosch, aan haren zoon Anthonius 4) over een steenen huis met tuin, staande aan de Orthenstraat bij de H. Kruispoort en in de nabijheid van de Vischmarkt en het Bokho venstraat je, door haren overleden man aangekocht van Mr. Willem Toelinc Goeswinuszn.

Feria tertia post Misericordia (4 Mei 1484). Ten overstaan van laatstgenoemde Schepenen en met toestemming van Johannes van Erp Arnolduszoon en Symon van Gheel draagt Anthonius Hinckart laatstbedoeld huis met tuin over aan Ludovicus van der Heyde.

18 Nov. 1488. Frederick, broeder tot Egmond, heer tot Ysselsteyn, tot Bueren, tot Craendonck, enz., verklaart, dat zijn rentmeester te Maartensdijk zal betalen aan zijnen dienaar Lodewich van der Heyen eene jaarrente van 6 Rijnsche gl. ter vergoeding van in 1487 te Leerdam en andere plaatsen voorgeschoten gelden.

5 Aug. 1492. Frederick van Egmond, tijdelijk heer van Ysselsteyn, Craendonck, Eyndoven, etc, bekent ten overstaan van Jan Heym en Yewaen Kuyst Martynszn., schepenen van 's Hertogenbosch, aan Lodewijck van der Heyden Lodewijchszn. schuldig te zijn eene zekere som gelds, voortspruitende uit den koop van een steenen huis aan de Orthenstraat bij de

Zooals uit laatstgemelde akte kan worden opgemaakt en in elk geval blijkt uit Dr. C.E. Hermans Kronijken p. 13, daar toch aldaar geschreven staat: her Frederick van Egmont, wyens huysing ofte paleys noch staet in die Ortenstraet by dal heylich Cruy spoor te, was Frederik van Egmond de eigenlijke kooper van dit huis, dat naar hem omdat hij heer was van Ysselstein, het huis van Ysselstein is genoemd geworden. Zijne ouders waren Willem van Egmond, heer van Ysselstein, Leerdam, enz., stadhouder van Grave, overleden op het Kasteel te Grave 1483, en Walburg van Meurs, overleden in de kraam 1459 5).

Over het verblijf van Frederik van Egmond in den Bosch vermeldt J. van Oudenhoven t.a.p. blz. 191 het volgende:

Hij overleed in het jaar 1500. Zijne eerste vrouw was Aleid van Culemborg, erfdochter van Buren en St. Maartendijk, die in 1471 stierf; zij schonk hem deze kinderen:

Frederik van Egmond had ook een bastaardzoon, zooals blijkt uit eene Bossche Schepenakte van 1546 (Reg. n° 173 f. 23), waarbij Domicellus Willelmus, filius legitimus quondam Domicelli Willelmi de Ysselsteyn, filii naturalis quondam nobilis ac generosi domini, domini Frederici, comitis a Bueren, etc, ab eodem quondam Domicello Willelmo de Ysselsteyn et Domicella Theodorica, sua uxore legitima, filia quondam Gerlaci die Roever, pariter geniti, verkoopt 7/8 in eenen akker te Rosmalen, enz.

De tweede, wettige vrouw van Frederik van Egmond was Walburg van Manderscheid; zij kreeg van hem het huis van Ysselstein in vruchtgebruik, van welken tocht zij 3 October 1530 afstand deed ten behoeve van haren genoemden stiefzoon Floris van Egmond, zooals blijkt uit eene Bossche schepenakte van dien datum (Reg. n° 138 f. 1 vso), waarbij „Daniël van Gerwen, rentmeester des lants van Craendonck, als speciael ende behoirlic gemeen ticht tot sgheen des hier navol ght uuyt crachte van zekere oepene brieven van procuratie daer af geëxpedieert ende by de Edelre Waelgeboren ende vermogende Vrouwe, vrou Walburch van Manderscheyt, grevinne ende weduwe tot Bueren, tot Lederdamme, duwagiere tot Craendonck, etc, by huere uuythangende zegele besegelt ende hueren name ondergetekent, wesende van den date den 24 dach van Januario anno 1530, die tochte der voirgen, vrouwe Walburch competerende in sekere huysinge ende erven, met allen sijn toebehoerten, genoempt thuys van Ysselsteyn, gelegen bijnnen deser stat in de Orthenstraet by de Convente van Sinte Geertruden, heeft hy wittelic opgedragen den Edelen Waelgeboren ende zeer vermogenden heeren Floris van Egmont, grave tot Bueren ende Lederdamme, heere tot Ysselsteyn, tot Craendonck, capiteyngenerael der Keys. Mayesteyt in desen synen neder landen, tsamen met allen brieven ende rechten der voirgen. vrouwe daerinne competerende."

Na doode van genoemden Floris van Egmond zal het huis van Ysselsten door zijne erven verkocht zijn geworden.

Later behoorde dit huis aan de Tafel van den H. Geest van den Bosch, krachtens welken titel blijkt echter niet; alleen blijkt uit eene Bossche Schepenakte, te vinden in Reg. n° 252 f. 514, dat Henrick Heeren, raad van den Bosch, als meesteren rector van die Tafel dat huis 9 December 1594 verkocht aan mr. Jacob van Berchem 8), schout van Maasland, die de zoon was van Jacob, den zoon van Jan Gielis (of Michiels) zoon van Berchem. Zijne vrouw was Anna Gysselen, dochter van Gysbert en Waltera van Gewande (dochter van Walterus van Gewande Willemszn en Judith Kuyst Henricksdochter), die hem deze kinderen schonk:

Aelken van Berchem zal waarschijnlijk ongehuwd zijn overleden, daar toch hare genoemde moei Waltera voor de eene helft en haar broeder Jan van Berchem, alsmede Jor. Dirck van Oss haar oom, Jan Janszn van Antwerpen en Pauwei Raessen in hunne hoedanigheid van momboiren over hare minderjarige broeders en zusters, zooeven onder 2° tot en met 5°. vermeld, voor de andere helft dit huis den 2 April 1615 (Reg. n° 252 f. 514), voor de som van f. 2708 aan de stad den Bosch verkochten; het werd toen aldus omschreven: de groote huysinge, voerpoerte, voerhuys aen de strate, stallinghe, galeryen, plaetse, hoff, erfenissen ende achterpoerte, uutgaende achter die Craen 10) opten Dieskant aldaer, gestaen ende gelegen binnen dese stadt in de Orthenstraet by de Heylich Crayspoerte, genoempt thuys van Hemert oft hnys van Ysselsteyn, tussen erfenisse Jacobs van Tulden 11) naer de Vischstraet d'een

Volgens van Heurn Beschrijving kocht de stad den Bosch dit huis om er een stedelijk depot van zout in te vestigen.

Meergenoemde Willem van Bree had het huis van Ysselstein en de andere huizen, die hij, als gezegd, kocht, gekocht om daarin op te richten eene glasblazerij tot het vervaardigen van wijn- en bierglazen en allerhande andere voorwerpen van wit glas. Ziehier hoe van Heurn dit mededeelt in zijne Historie III blz. 83:

„In den jaare 1656 werd hier ter stede eene glasblazerye door zekeren Willem van Bree, koopman en burger hier ter stede, opgeregt. Hy verzogt hiertoe verlof van de Eegeering voor den tijd van 14 of 20 jaaren met uitsluiting van alle anderen en vrydom van stads accijnsen. De Regeering (van den Bosch) benoemde eenigen uit den haare om over de voorwaarden daarvan met hem nader te handelen en wanneer zy verslag deden, dat dit werk voor de stad niet ondienstig was, besloot de Regeering de opregting eener glasblazerye aan van Bree toe te staan. Voorts gelaste zy, dat geene vreemde glasekramers in de stad eenige glaasen zouden mogen brengen dan op de week- en jaarmarkten op de verbeurte van dezelven en eene boeten voor ieder glas, dat verkogt werden. Zy zouden die glasen op dezelve boete niet langs de deuren mogen dragen en verkopen. Van stadswege zoude aan van Bree eene huizinge, by de Ortenbinnenpoort gelegen, het huis van Ysselstein genaamd, alsmede zeker huisje, waarin de Kraankinderen plegen te vergaderen, voor vier duizend guldens, om tot eene glasblazerye te gebruiken, opgedragen worden. Den medestander van van Bree zoude het poorterschap geschonken worden. Het gemelde huis zou de vrijdom van inlogering, van ruiters en soldaaten genieten, zo lang het tot een glasblazerye strekte.

Blijkens E. A. van Zuylen Stadsrekeningen II p. 1470 ontving Willem van Bree 5 Juli 1658 van de stad fl. 60 tot eene vereeringe van dat hy de samentelycke heer en van de regeringe liadde versocht voor d'eerste reyse te willen comen sien het blasen der gelasen in de gelaesblaserye, waaruit blijkt, dat toen reeds deze fabriek in het huis van Ysselstein in volle werking was.

Genoemde Willem van Bree behoorde tot een Akensch geslacht; zijne ouders waren Willem van Bree en Elisabeth van Meven, welke beiden in 1654 reeds waren overleden, daar toch in dat jaar Dirk van Bree voor Schepenen van den Bosch zijne vrouw Elisabeth van Niel en zijnen oom Jacob van Meven, koopman te Aken, machtigde om met zijnen broeder te deelen de nalatenschappen zijner ouders.

Willem van Bree, de Bossche glasblazer, overleed 1 Juli 1683; zijne vrouw was Jenneken Somers (dochter van Peter Willemszn en Aelken, de dochter van Henrick Boudewijns), die 4 September 1696 stierf; beiden werden in de St. Janskerk te den Bosch begraven onder eene grafzerk, welke zich aldaar nog bevindt.

Hunne kinderen waren: Pieter of Pedro van Bree, die in 1723 te den Bosch ongehuwd stierf; Mathias van Bree, die 13 Juni 1688 te den Bosch, als wanneer hij aldaar op den Hoogen steenweg woonde, huwde met Maria Suyskens, woonachtig aldaar in de Verwerstraat, en Aldegonda van Bree, welke laatste ook ongehuwd schijnt te zijn overleden.

Van hen zetten Pieter en Mathias de glasblazerij huns vaders in het huis van Ysselstein voort; dit huis kreeg naar dat bedrijf den naam van het glashuis.

Van den medestander van Willem van Bree in deze fabriek, over wien van Heurn t.a.p. het heeft, blijkt uit de Bossche Schepenakten niets, zoodat hij in den Bosch geene be-

Was genoemde Bonhomme blijkbaar een Waal, zeker was dit aanvankelijk het personeel dezer fabriek. Daartoe behoorde o.a. Jean Mahye, die van zijne vrouwe Marguerite Ballet (of Ballay) te den Bosch in het R.K. bedehuis van St. Pieter deze kindereu liet doopen:

1688 13 November Maria.

1692 1 Mei Jacobus.

1694 18 Januari Maria Geertruid.

1695 28 October Robertus.

1698 3 Augustus Joannes Franciscus.

De laatstgenoemde dezer kinderen woonde in 1736 te Rotterdam, terwijl de voorlaatstgenoemde, Robertus, in 1721 meester glasblazer in gemelde fabriek was; hij huwde met Maria Geertruid van der Vaart, die hem deze kinderen schonk:

Over het personeel dezer fabriek vermeldt van Heurn in zijne Beschrijving nog het volgende:

Omtrent twee jaaren geleeden (wanneer dit was vermeldt hij niet) heeft de eigenaar (der glasblazerij) een glasenslijper uit Engeland bekoomen, na welken tijd er zulken fraai glaswerk gemaakt werd, dat zulks het Engelsche evenaarde; doch ederd eenigen tijd zijn de eigenaar en de slijper het oneens geworden, waardoor het te vreesen is, dat die geheele hanteering te niet zal loopen.

In 1766, toen stadhouder prins Willem V een bezoek aan den Bosch bracht, was deze glasblazerij blijkbaar nog in vollen bloei, want hij bezichtigde haar toen 15).

Mathias van Bree, die na doode zijns broeders Pieter waarschijnlijk alleen de glasblazerij zal hebben gedreven, hertrouwde na doode zijner genoemde vrouw in 1693 met Geertruida Cornelia Schouten, toen woonachtig te Amsterdam; zij schonk hem deze kinderen, wier afstammelingen het huis van Ysselstein bezaten: a Johanna Cornelia van Bree, gedoopt te den Bosch in het R.K. bedehuis van St. Jan 24 Maart 1694; zij trouwde met Jean Pierre d'Henssens, wonende te Antwerpen en b Cornelia (ook wel genoemd Cecilia) Maria van Bree, die de echtgenoote werd van mr. Pieter Tiarck, wonende te Leiden en hem deze kinderen schonk: Petronella Geertrudis, die ongehuwd stierf, en Maria Jacoba Tiarck.

Den 20 Juli 1787 verkochten Jkvr. Geertrudis Carolina d'Henssens en Antonia Johanna Maria d'Henssens; Elisabeth Johanna Ignatia d'Henssens weduwe van Jor. Jean Joseph van Kessel; Joanna Maria d'Henssens weduwe van Jor. Jean Pierre Ernest de Caters; Pierre Bals als momboir over Jor. Michiel d'Henssens, minderjarigen zoon van wijlen Mathias Xavier d'Henssens 16) en Anne Jeanne Adrienne Wilmot, als ook als momboir over de minderjarige kinderen van voornoemde douarière de Caters; (zijnde genoemde personen, die allen te Antwerpen woonden, met na te noemen Adrienne Knyff geb.