|
Hoofdmenu
|
|
afb. A.F.A.M. Wetzer, 15 augustus 2005
|
|
|
Vondelingenhuis (Clarastraat 25-23)
|
|
Voormalige Vondelingentehuis. Huis met gepleisterde, gebosseerde lijstgevel met op de begane grond 8-ruits schuiframen met brede middenstijl, wisseldorpelklossen en luiken. Op de verdieping 6-ruits schuiframen met brede middenstijl en wisseldorpelklossen. Ingangpartij met bebosseerde lisenen, consoles en kroonlijst, dubbele deur met leeuwekopjes en fraai bovenlicht en schouderstukken XIXA. Gesmede balkankers met krullen. Achter topgevel van schoon metselwerk met top- en schouderstukken. Op de begane grond twee 8-ruits schuiframen met brede middenstijl. Op de verdieping twee 6-ruits schuiframen met brede middenstijl. In de top een houten kloosterkozijn. Balklagen met 6 vakken met moer- en kinderbinten, kap met eiken dekbalkjukken met grenen schaarspanten met balk. Nok evenwijdig aan de Clarastraat. Onder opkamer een kelder met tongewelf XIXA. Drie hoge stucwerk schoorsteenmantels XIXA, stucwerkplafond XIXA, beschilderde houten kastenwand. Gang met marmeren tegels. Naast het pand in de Clarastraat, gescheiden door gedeeltelijk gebouwde niet overdekte gang, een achterhuis met gepleisterde gevel met op de begane grond twee houten kruiskozijnen met diefijzers, houten roeden in de bovenlichten en luiken. Op de verdieping twee 6-ruits schuiframen met brede middenstijl. Gepleisterde blinde zij- en achtergevels. Op de begane grond een grote keuken met brede schouw.
Fraai gebouw van algemeen belang wegens oudheidkundige en kunsthistorische waarde.
Bron: Ontwerp -aanvullende - monumentenlijst voor de gemeente 's-Hertogenbosch 1977
~~~
Het pand is vermoedelijk niet veel veranderd sinds 1570, toen het vondelingenhuis werd. Rond die tijd is het ook gebouwd. Bossche bouwhistorici vonden bij de laatste verbouwing sporen van een grote brand die het pand in de zeventiende eeuw trof. Blijkens oude rekeningen in het archief van de Bossche liefdadigheidsinstelling Tafel van de H. Geest moet dat zijn gebeurd in 1639. Daarna is het pand herbouwd. De kapconstructie en verschillende vloerbalken zijn vernieuwd.
Bron: Bossche Pracht
|
Clarastraat 25
In oorsprong 16e eeuws - van 1570 tot 1629 in gebruik als "Vondelingenhuis"-, aan de straatzijden gebosseerd gepleisterd hoekpand met verdieping onder met Hollandse pannen gedekt zadeldak met schild (zuidzijde) en tegen in schoon metselwerk opgetrokken tuitgevel (noordzijde). Aan de straatzijden op de begane grond vensters met 8-ruits schuiframen voorzien van brede middenstijl en wisseldorpelklos en met luiken; op de verdieping 6-ruits schuiframen met brede middenstijl; dubbele deur met leeuwekopjes, snijlicht en gebosseerde omlijsting afgesloten door kroonlijst met consoles; staafankers met sierkrul. In de noordgevel twee 6-ruits schuiframen op de verdieping en een houten kloosterkozijn in de geveltop. Inwendig: gang met marmeren tegels; kelder met tongewelf onder opkamer; drie hoge stucwerk schoorsteenmantels; beschilderde houten kastenwand (XIX A); stucwerkplafond (XIX A); samengestelde balklagen; kap met eiken dekbalkjukken en grenen schaarspanten met balk. Aan de noordzijde en door een gang met het pand verbonden een achterhuis met verdieping onder met Hollandse pannen gedekt tentdak. In de gepleisterde oostgevel op de begane grond twee kruiskozijnen met onder luiken en boven 6-ruits raampjes; op de verdieping twee 6-ruits schuiframen; forse staafankers. Blinde, gepleisterde zij- en achtergevel(s). Op de begane grond grote keuken met brede schouw.
(datum: 12 januari 1989; kadastraalnr: H 6284; monumentnr: 21595)
Rijksdienst voor de Monumentenzorg 2004
|
| |
|
Het Vondelinghuis
|
Dit huis, dat naast het voorschrevene aan den hoek der Choor- en Clarastraat staat en achtereenvolgens de eigenaren had, die als O.waarts belendende eigenaren van het onder h behandeld Huis van Erp vermeld zijn, werd in 1570, zooals zijn naam reeds aanduidt, ingericht tot verpleging van vondelingen. Boven de poort daarvan kwam toen dit vers te staan:
Hetgene dat ick gaff ten dienste van Godt
Wiert mijn int eyndt het beste loth.
Maer dat ick hiell tot mijn profijt,
Dat wiert ick int eynde quyth.
J. van Oudenhoven t.a.p. blz. 127 deelt over den verderen loop van dit gesticht het volgende mede: hier is oock een Vondelingshuys geweest, dat met de Reductie (der stad in 1629) geincorporeert is der Taeffele van den H. Geest, werdende (daarna) de Vondelingen tot last van deselve opgevoet ende daernae voor een sekere somme bestelt in 't Weeshuys deser
| 585 |
|
stadt (thans het Gereformeerd Burgerweeshuis). Regenten van gezegde Tafel verkochten daarom den 4 Maart 1700 (Reg. n°. 484 f. 2) het Vondelinghuis, dat alstoen gezegd werd begrensd te zijn ex uno door de Choorstraat, ex alio door het huis van Magdalena Besemer weduwe van professor Kuchlinus en te strekken tot aan het erf van den kooper, - aan Frans van Heurn, die rentmeester der geestelijke goederen in het Kwartier van Peelland was. Zijn kleinzoon mr. Johan Hendrik van Heurn, griffier van de Leen- en Tolkamer te den Bosch, transporteerde 17 Mei 1783 een vierde in dit huis op zijnen zoon mr. Johan van Heurn, professor in de rechten aan de Illustre school te den Bosch; het werd toen gezegd begrensd te worden ten W. door het huis van Anna Maria de Gyselaar weduwe van mr. Anthony van Heurn en ten N. door het huis, bewoond door Prof. Daniel Noordberg; het overige drie vierde in dat huis werd 31 Augustus 1790 (Reg. n°. 597 f. 195 vso) aan denzelfden mr. Johan van Heurn verkocht door Nicolaas van Heurn, koopman te Amsterdam, in diens hoedanigheid van executeur van het testament van Anna Maria de Gyselaar voornoemd en door Dr. Florentius Verster, oud-schepen en raad van den Bosch, als gehuwd met Anthonia Emilia van Heurn, dochter van mr. Frans van Heurn, secretaris van den Bosch, den zoon van mr. Jan van Heurn, die wederom een zoon was van voornoemden Frans van Heurn, den rentmeester der geestelijke goederen in het Kwartier van Peelland 1).
Dit huis bestaat thans nog, doch heeft zeer veel van zijne oude gedaante verloren.
| 586 |
| Noten | | 1. | Men zie de genealogie der familie van Heurn in de Heraldieke Bibliotheek 1873 p. 49 en vlgd. |
De voorname Huizen en Gebouwen van 's-Hertogenbosch II (1910) 585-586
|
| |
|
Het Vondelingenhuis
Door Henny Molhuysen
Op de hoek van de Clarastraat en de Choorstraat bevindt zich een pand, dat een tiental jaren geleden nog in gebruik was als sigarenmakerswerkplaats. Vanaf 1 januari 1940 werden er door de firma G.W. van den Brink & Zoon sigaren gefabriceerd en vanaf 1979 door de tabacconist G. de Graaf & Zoon. Vervolgens is het huis gerestaureerd, met het ernaast gelegen poortje. Op dit poortje staat de volgende tekst:
hetgene dat iCk gaff ten dienste Van godt
Wiert Mijn Int eyndt het beste Loth
maer dat iCk hIeLL tot mijn profijt
dat Wiert iCk Int eynDe qVyth.
In werkelijkheid is het typografisch iets anders neergeschreven: de hier gebruikte hoofdletters zijn in werkelijkheid in rood geschilderd. Te samen geven deze letters als romeinse cijfers een jaartal. Welk jaar bedoeld wordt? Rekent u het zelf maar uit: I=1, V=5, C=100, M=1000. Een W is hetzelfde als tweemaal de V, en de D is de helft van de M.
Liefdadigheid
In het middeleeuwse 's-Hertogenbosch was er sprake van veel liefdadigheid; het bovengenoemde vers wijst daar al op. Velen lieten ook per testament geld na aan een fundatie, opgericht voor de opvang van zwakkeren in de samenleving. 'Reinier van Arkel' is daar een goed voorbeeld van. Voor de jongeren werd eveneens gezorgd. Dat gold voor weeskinderen, maar ook voor de allerjongsten; vondelingen van slechts enkele uren of dagen oud.
In 1570 werd een pand in de Clarastraat, met een achteruit naar het Sint-Janskerkhof, aangekocht om te worden ingericht tot Vondelingenhuis. Enkele jaren tevoren was er in de stad een weeshuis gesticht, naar aanleiding van een in 1557 in de stad heersende pestepidemie die vele kinderen tot wees maakte. Het Vondelingenhuis heeft ruim een halve eeuw aan de zeer jonge Bosschenaren onderdak geboden. De instelling kreeg eigen fondsen en kon zo voor de opvoeding van de kleintjes zorgen. Als ze enkele jaren oud waren, werden ze ondergebracht in het weeshuis.
Hervormd
In 1629, na de verovering van de stad, werd het Vondelingenhuis gesloten. De vondelingen werden voortaan direct ondergebracht in het stedelijk weeshuis ('het gereformeerd burger weeshuis'), terwijl de fondsen van het Vondelingenhuis aan het Geefhuis vervielen. Dit Geefhuis betaalde voor de wezen, van wie de familie niet in hun onderhoud kon voorzien. Daartoe hoorden zeker de vondelingen, van wie geen enkel familielid bekend was. Eeb apart Vondelingenhuis behoorde daarmee tot het verleden. De Bossche vondelingen werden dus vanaf 1629 protestants opgevoed. Hoewel de meerderheid van de bevolking nog steeds katholiek was, en de ouders van de kleine wezen waarschijnlijk ook die godsdienst aanhingen.
Het pand op de hoek van de Clarastraat en de Choorstraat is enkele jaren geleden gerestaureerd. Daarbij werd het originele gedicht uit de 16e eeuw opnieuw aangebracht. De rood geschilderde letters geven het restauratiejaar aan; 1985.
Brabants Dagblad donderdag 4 januari 1990
|
| |
| 1979 |
J.A.M. Roelands
Het Vondelingenhuis
Den Bosch gisteren en eergisteren (1979) 88
|
| 1990 |
Henny Molhuysen
Verhalen en legenden : Het Vondelingenhuis
Brabants Dagblad donderdag 4 januari 1990 (foto)
|
| 2003 |
Wim Hagemans
Het Vondelingenhuis
Bossche Pracht 5 (2003) 107-111
|
| |
|