afb. A.F.A.M. Wetzer, 4 augustus 2007

Markt 1 : Stadhuis

architect gevel: Pieter Minne
bouwtijd: Middeleeuwen
functie: stadhuis sinds 1370
bouwjaar gevel: 1670
bouwstijl: classicistisch
bijzonderheid: gobelins uit 1679 in raadszaal
beschermd: rijksmonument

 
Achter de voorgevel I

Markt 1

door Henny Molhuysen

Brabants Dagblad donderdag 8 juli 1993
 
Achter de voorgevel II

Zesde wethouder

door Henny Molhuysen

Brabants Dagblad donderdag 28 april 1994
 
Achter de voorgevel III

Het Huys van Sint Claes

door Henny Molhuysen

Brabants Dagblad zaterdag 23 november 1996
 
Bossche monumenten I

Drie huizen samengevoegd

door Ed Hupkens

5
Stadsblad woensdag 20 augustus 2014
 
Bossche monumenten II

Ongekend mooi interieur

door Ed Hupkens

5
Stadsblad woensdag 3 september 2014
 
Bouwhistorie I

Stadhuis

334
335
Literatuur
CB 1520 f 41; CB 1573 f 44v; GAHt, Loketkast II, 1663; GAHt, Sassen 166, 1363; HT 1553; Ozinga 1938, 19-25; Pirenne 1949, 19; SR B 1,1399; SR B 36, 1528/'29; SR B 36, 1529/'30; SR B 40, 1533/'34; SR B 42, 1535/'36; SR B 69, 1562/'63; vSvY III, 454-478; Z 1511/'12 f 17; Z 1552/'53 p 10.
A. van Drunen, 's-Hertogenbosch van straet tot stroom (Zwolle - Zeist 2006) 334-335
 
Bouwhistorie II

'Sinter Claes' (1530)

335
336
Literatuur
CB 1520 f 41v; CB 1573 f 44v; GAHt, Loketkast II, 1363; GAHt, Sassen 166, 1363; HT 1553 f 9; I 1603; M 239; SR B 105, 1599/1600; SR B 16, 1506/'7; vSvY III, 459-478.
A. van Drunen, 's-Hertogenbosch van straet tot stroom (Zwolle - Zeist 2006) 335-336
 
Bouwhistorisch onderzoek

Markt 1 (stadhuis)

Gemeente 's-Hertogenbosch
 
Hagemans

Het Stadhuis

door Wim Hagemans

141
143
Bossche Pracht 6 (2003) 140-144
 
Rijksmonument

Markt 1

Rijksdienst voor de Monumentenzorg 2004
 
Sasse van Ysselt

Het Stadhuis 1)

454
455
456
457
458
459
460
461
462
463
464
465
460
467
468
469
470
471
472
473
474
475
476
477
478
Noten
1.Men zie hierover Dr. C.F. Xav. Smits in het Bulletin van den Nederl. Oudheidk. Bond 1e jg. p. 212 en vlgd.
2.Onder „plaetsen" verstaat hij hier vertrekken.
3.Hierin vergaderden de Gedeputeerde der vier Kwartieren van de Meyery. Blijkens R.A. van Zuylen de Stadsrekeningen I p. 473 bestond zij al in 1530.
4.De nieuwe griffie van het tweede stadhuis werd blijkens R.A. van Zuylen t.a.p. I p. 731 en 36 in 1563 gebouwd.
5.Blijkens de teekening van het tweede stadhuis, gemaakt door Saenredam, kwam dit wapen te staan in den voorgevel.
6.Hij was bouw- of loodsmeester van de Bossche Kathedraal.
7.D.w.z. boven op den top van den gevel van het stadhuis.
8.Uit R.A. van Zuylen Stadsrekeningen II p. 1386 valt op te maken, dat dit eerst in 1633 geschiedde.
9.Uit het op de vorige blz. vermelde valt op te maken, dat deze wapens van den Keizer waren, die in 1529 over Duitschland regeerde.
10.Men zie hierover nog Taxandria XIV p. 148 en vlgd.
11.Van Heurn Historie III p. 239.
12.De lijken van misdadigers, die in den Bosch op het schavot met den dood waren gestraft, werden daarna opgehangen aan den galg op de Vughterheide, waartoe de gemeente Vught de ladders had te leveren. Deze galg was een groot gevaarte, van steenen, opgebouwd, en van drie torentjes voorzien, welke met yzeren spijlen aan elkander gehecht waren; naar die torentjes, op elk waarvan een koperen vaantje zich bevond, was deze galg onder den naam van de drie torentjesgalg bekend. Om den galg stonden drie leeuwen. Over de Galgstraat, die erheen leidde, zie men Van Heurn Historie II p. 241.
13.Deze kast was gedeeltelijk ingemetseld in den muur van den toren der Bossche St. Janskerk; zij was voorzien van dubbelde deuren met sloten en boomen, alles van ijzer; op die kast stond in het ijzer geslagen het jaartal 1216; de stadsprivilegiën werden daarin tot het jaar 1733 bewaard en sedert dien was zij ledig; in 1836 is zij geamoveerd geworden. Haar naam was de stadskomme, zooals blijkt uit Van Heurn Historie III p. 77.
14.Publicatie van den Raad en Leenhof van Brabant van 8 April 1704.
15.Zie Resolutie van den Raad van State van 9 Maart 1695.
16.Zie Plakkaat van de Staten Generaal van 12 Febr. 1670.
17.Zie hierover Van Heurn Historie IV p. 81.
18.Hij werd 21 November 1675 te den Bosch geboren en schilderde vooral kabinetstukjes. Tot zijn ongeluk gaf hij zich over aan dronkenschap, zoodat hij niet praesteerde wat zijn talent beloofde. In armoede overleed hij 29 Nov. 1747 in eene gewezen soldatenbarak nabij de Hinthamerpoort te den Bosch.
19.Blijkens de Stadsrekening 1646/47 leverde Theod. van Tulden deze beide sehilderijen voor f 500.
20.Blijkens R.A. van Zuylen Stadsrekeningen II p. 1573 schilderde J. de Langhe de portretten van Willem den Zwijger en Prins Maurits, voor elk waarvan hij fl 36 ontving en blijkens denzelfde III p. 1808 schilderde Bolomey de portretten der stadhouders Willem IV en V.
21.Het was Elyas van Nymege, die dit plafond schilderde.
22.De portretten van stadhouder Willem III, koning van Engeland en zijne gemalin, welke er thans hangen, werden geschilderd door Jan Hendrik Brandon; de gebeeldhouwde lijsten, waarin zij gevat zijn, zijn het werk van den beeldhouwer Jacobus van der Hoeven.
23.Zie Deel I p. 71.
24.St. Hanewinkel Geschied- en Aardrijksk. Beschr. der stad en Meierij van 's Bosch p. 254.
25.Zij zijn een vijftigtal jaren geleden weggemaakt.
26.Eene uitvoerige uiteenzetting is te vinden in Taxandria V, p. 144 en 324 vlgd. en bij J. van Oudenhoven l.c. p. 57-92.
27.J. v. Oudenhoven, t.a.p. blz. 57.
28.J. v. Oudenhoven, t.a.p. blz. 78.
29.Van Heurn Historie I p. 453.
30.Zie hierover J. van Oudenhoven t.a.p. blz. 58 en 59.
31.Van Heurn Historie III p. 98.
De voorname Huizen en Gebouwen van 's-Hertogenbosch III (1910) 454-478
 
Van der Heijden

Markt 1

57
58
Peter-Jan van der Heijden, Bossche Monumenten in Beeld (1975) 57-58
 
Van Gaal en Verhagen

Het Stadhuis (Markt 1)

16
Frans van Gaal en Peter Verhagen, 's-Hertogenbosch binnen de Veste (2001) 16-17
 
Verhalen en legenden I

Ter Puye

door Henny Molhuysen

Brabants Dagblad donderdag 29 september 1988
 
Verhalen en legenden II

De meridiaan

door Henny Molhuysen

Brabants Dagblad donderdag 9 juli 1992
 
Afbeeldingen
  • Onbekend
  • Onbekend
  • 1908
 
Artikelen
?

Kraaijvanger & Urbis, bureau voor architectuur en stadsontwerp

Masterplan Stadhuis 's Hertogenbosch. Plananalyse raadszaal
s.n. (s.l. z.j.)
 
?

Kraaijvanger & Urbis, bureau voor architectuur en stadsontwerp

Masterplan Stadhuis 's Hertogenbosch. Plananalyse publiekshal
s.n. (s.l. z.j.)
 
1908

C.F.Xav. Smits

Het stadhuis te 's-Hertogenbosch
Bulletin van den Nederlandschen oudheidkundigen bond (1908) 212-226
 
1908

C.F.Xav. Smits

Stadhuis te 's-Hertogenbosch (C.F.Xav. Smits)
Sint-Lucas. Nederlandsche uitgave van het "Bulletin des métiers d'art" (1908) 161-168
 
1909

Jan Mosmans

Het voormalig stadhuis te 's-Hertogenbosch
Het huis oud & nieuw 2 (1909) 52-61
 
1909

Adolph Mulder

Het stadhuis te 's-Hertogenbosch ()
Bulletin van den Nederlandschen oudheidkundigen bond (1909) 23-29
 
1923

H.J.M. Ebeling

Het stadhuis van 's-Hertogenbosch
Buiten (15 december 1923) 596-599, 608-612
 
1938

M.D. Ozinga

Het stadhuis te 's-Hertogenbosch en zijn bouwmeester
Bulletin van den Nederlandschen oudheidkundigen bond (1938) 19-25
 
1949

L. Pirenne

Van Raadhuis tot Stadhuis. Vier eeuwen uit de bouwgeschiedenis van het stadhuis van 's-Hertogenbosch
s.n. (s.l. 1949)
 
1950

L. Pirenne

Het huis in onze stad
I De geschiedenis van het Bossche stadhuis : II In 1670 begon men het huidige stadhuis te bouwen : III (slot) Pieter Minne is de ontwerper van het huidig Stadhuis
Provinciale Courant december 1950
 
1971

Redactie

De ruiters en klokken van het stadhuis van 's-Hertogenbosch
Chronos 22 (1971) 1296-1297
 
1975

Redactie

Herstel kap-constructie eerste fase. Restauratie stadhuis dringende noodzaak
Brabants Dagblad dinsdag 25 maart 1975 (foto)
 
1975

Redactie

Genie speurt muurankers stadhuis op
Brabants Dagblad vrijdag 17 oktober 1975 (foto)
 
1975

Redactie

Restauratie stadhuis ten top
Brabants Dagblad zaterdag 6 december 1975 (foto)
 
1975

Palthe, B. Wulfften

Stedebouwkundige situering stadhuis 's-Hertogenbosch
Scriptie HTS Tilburg, 2e jaar cursus "Stedebouwkundige techniek"
s.n. (s.l. 1975)
 
1977

P.Th.J. Kuyer

Het Stadhuis van 's-Hertogenbosch
Gemeentebestuur 's-Hertogenbosch ('s-Hertogenbosch 1977, zesde druk)
 
1982

mr. J.A.M. Hoekx

De totstandkoming van het huidige stadhuis in de 17e eeuw
Bossche Bouwstenen ('s-Hertogenbosch 1982) V 18-36
 
1984

M.J. Hagen

De middagstrip in het stadhuis van 's-Hertogenbosch
De zonnewijzerkring 2 (1984) 47-48
 
1988

Henny Molhuysen

Verhalen en legenden : Ter Puye
Brabants Dagblad donderdag 29 september 1988 (foto)
 
1990

Henk Bruggeman

Het stadhuis van 's-Hertogenbosch
Henk Bruggeman. 's-Hertogenbosch, monumentendag 1990
 
1991

Henny Molhuysen

Verhalen en legenden : Het schilderij
Brabants Dagblad donderdag 4 juli 1991 (foto)
 
1992

Henny Molhuysen

Verhalen en legenden : De meridiaan
Brabants Dagblad donderdag 9 juli 1992 (foto)
 
1993

J. Treling

Onderzoek onder het stadhuis
's-Hertogenbosch 1 (1993) 31-34
 
1993

Henny Molhuysen

Verhalen en legenden : Weddenschap
Brabants Dagblad donderdag 14 januari 1993 (foto)
 
1993

Henny Molhuysen

Achter de voorgevel : Markt 1
Brabants Dagblad donderdag 8 juli 1993 (foto)
 
1994

Henny Molhuysen

Achter de voorgevel : Zesde wethouder
Brabants Dagblad donderdag 28 april 1994 (foto)
 
1996

Henny Molhuysen

Achter de voorgevel : Het Huys van Sint Claes
Brabants Dagblad zaterdag 23 november 1996 (foto)
 
1998

R. Glaudemans, E. Vink

Stadhuis 's-Hertogenbosch. Cultuur-historische inventarisatie.
s.n. (s.l. 1989)
 
2000

R. Glaudemans

Stadhuis 's-Hertogenbosch. Cultuur-historische inventarisatie Deel 1 Bouwhistorische verkenning
s.n. (s.l. 2000)
 
2000

Wim Weve

De boogstelling van de Hof van Zevenbergen. Een stukje van het laat gotische stadhuis van 's-Hertogenbosch teruggevonden
De onderste steen boven (Utrecht - 's-Hertogenbosch 2000) 144-151
 
2002

Ad van Drunen

Plaats van de Bossche stadhuizen : Nieuwe gegevens
Bossche Bladen 3 (2002) 75-79
2002

Ad van Drunen

Het oude (tweede) raadhuis
Bossche Bladen 4 (2002) 121
 
2003

W. Hagemans

Het Stadhuis
Bossche Pracht 6 (2003) 140-143
 
2006

Carolien Roozendaal

Stadhuis
Bossche Bladen 1 (2006) 28-29
 
2007

Ed Hupkens

's-Hertogenbosch blijft verwonderen
KringNieuws 2 (2007) 20-22
 
2007

Merlijn Hurx

De zeventiende-eeuwse modernisering van het stadhuis van 's-Hertogenbosch
Bulletin van de Koninklijke Nederlandse Oudheidkundige Bond 106 (2007) 53-67
2008

Wim Hagemans

Vergeten kisten in stadhuis vol oorlogsgeschiedenis
Brabants Dagblad zaterdag 12 april 2008 (foto's)
 
2008

Wim Hagemans

Archief maakt dodenlijst compleet
Brabants Dagblad zaterdag 12 april 2008 (foto's)
 
2016

Maarten Enderman

Voor de deur van het stadhuis
Bossche Kringen 1 (2016) 42-43
 
2017

Poetsen, dat pronkstuk!

Een 3D-scan van de gevel van het Bossche stadhuis aan de Markt moet uitwijzen hoe de kalkzandstenen blokken het beste gereinigd kunnen worden.
Bart Gotink | Brabants Dagblad donderdag 15 juni 2017 | Regio 1
 
2017

‘Poets gevel stadhuis niet’

De gevel van het stadhuis schoonmaken? Niet doen, zegt oud-ambtenaar Harry Spierings. Want het kan het zandsteen van het pand op de Markt onherstelbaar beschadigen. Bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de afdeling Erfgoed van de gemeente kennen ze de problemen.
Bart Gotink | Brabants Dagblad woensdag 21 juni 2017 | Regio 2
 
 
Benaming
1629Het Stadt huysKaart beleg 's-Hertogenbosch 1629
1795Raad HuisKaart Plan der Stad Forten en Situatie van 's-Hertogenbosch 1795
 
Brochures
? Het stadhuis
Gemeente 's-Hertogenbosch
 
 
Geschiedenis
1366 Het stadhuis bestaat in feite uit drie samengoevoegde woonhuizen, waarvan het middelste, brede pand in 1366 door de stad werd aangekocht om te worden herbestemd tot raadhuis. Na ruim een eeuw (1481) werd het linker buurpand, 'de Gaffel' genaamd, bij het stadhuis gevoegd.
Bron: 's-Hertogenbosch Open Monumentendag 2003
 
1372 Uit dit jaar dateert de oudste klok van het stadhuis. Het Bossche middeleeuwse stadhuis dateert uit de tweede helft van de veertiende eeuw. Aangezien de klok er in 1372 in is opgehangen, lijkt het aannemelijk dat in dat jaar de bouw bijna gereed is.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1463 Bij de stadsbrand van 1463 wordt het stadhuis zwaar beschadigd.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1529 In 1529 werden deze beide samengevoegde panden verbouwd, waarbij het bordes vóór het stadhuis en de kelders werd vernieuwd naar een ontwerp van Jan Darkennes, een uit Henegouwen afkomstige meester- steenhouwer die van 1521 tot 1572 werkzaam als bouwmeester van de Sint Jan.
Bron: 's-Hertogenbosch Open Monumentendag 2003
 
1535 Het huis 'In Sinter Claes' (thans een onderdeel van het stadhuis) wordt vermeld als gildehuis van het kramersgilde. Het is het enige ons bekende Bossche gildehuis.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1599 In 1599 werd ook het rechter buurpand aan de Markt ('Sinterclaes' genaamd) bij het stadhuis gevoegd.
Bron: 's-Hertogenbosch Open Monumentendag 2003
 
1670 Naar aanleiding van een binnenbrandje -in de nacht van 25 op 26 december 1669- in het stadhuis begint men met een verbouwing. Deze verbouwing zal echter neerkomen op een bijna gehele nieuwbouw van het stadhuis.
Bron: ?

Na de grote verbouwing van het stadhuis in 1670, waarbij de kelders en zijmuren van de vroegere middeleeuwse panden bewaard bleven, werden onderdelen van het voormalige 16e eeuwse bordes verplaatst naar de binnenplaats van het Hof van Zevenbergen.
Bron: 's-Hertogenbosch Open Monumentendag 2003
 
1691 Aan de achterkant van het stadhuis werd in 1691, naar ontwerp van hofarchitect Jacob Roman, een galerij gebouwd tussen het griffiepand en het stadhuis.
Bron: 's-Hertogenbosch Open Monumentendag 2003
 
1908 De kelders onder het stadhuis worden 'herontdekt'. Uitgegraven vinden zij een bestemming als boterhal; later als Raadskelder (restaurant).
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1913 Het bordes van het stadhuis wordt gerestaureerd. Het oorspronkelijke bordes was verdwenen en vervangen door één brede trap. Nu wordt het bordes met aan weerszijden een trap in de oorspronkelijke staat teruggebracht.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1940 In 1938 was bij de gelegeheid van de vredesbesprekingen in München door de Engelse eerste minister Chamberlin een inskriptie op de gevel van het stadhuis aangebracht. Onder een duif met een takje in de snavel stond gebeiteld: 'Laus Deo Semper. Ter dankbare herinnering aan het grootsche vredeswerk van Neville Chamberlin. September 1938. Pax optima rerum'. Een Duitse officier die deze inskriptie ziet, beschadigt deze met zijn sabel. De inskriptie wordt daarbij grotendeels verwijderd.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1960 Gedurende elf jaar vindt er een restauratie plaats van de uit de zeventiende eeuw daterende gobelins uit de raadzaal van het Bossche stadhuis.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
 
Kunstafbeeldingen
 

De Markt met Stadhuis, z.j.

Hendrik de Laat (1900-1980)
(olieverf op doek, 30 x 40.5 cm)
Particuliere collectie

Links (met terras) de sociëteit de Zwarte Arend.

Stadhuis, z.j.

J.H. Maronier ()
(aquarel)
Stadsarchief HTA stamboeknr. 2405

Het stadhuis aan de Markt zoals het er uitgezien moet hebben in de tijd dat Dirck Aerts 'borgermeester' was.

Schilderij van het stadhuis, z.j.

Pieter Gerard Vertin (Den Haag 1819-1893)
(olieverf op paneel)
Prentenkabinet 's-Hertogenbosch

Het stadhuis van 's-Hertogenbosch, 1632

Pieter Jansz. Saenredam ()
(pen en aquarel, 46 x 31 cm)
Rijksprentenkabinet Amsterdam (inv. A 3657)

Gesigneerd en gedateerd:
'Pr. Saenredam fecit' (onder de middelste boog van het bordes), 'ANNO 1632 7. maent. 10 dach.' (rechtsboven)
In Buscoducis
 

Bossche stadhuis, 1660

Abraham van Beerstraten ()
(pentekening)
Particuliere collectie

Markt 1664

Abraham van Beerstraten ()
(olieverf op doek)
Gemeente 's-Hertogenbosch

Veel houten huizen op de Markt, althans zeker de gevels, waren in het midden van de zeventiende eeuw al vervangen door steen, zoals te zien is op dit schilderij dat een zestal jaren voor de vervanging van de voorgevel van het stadhuis door de huidige, werd vervaardigd. De grote 'lantaarn' was bedoeld voor het te kijk zetten van overspelige vrouwen.
's-Hertogenbosch. De geschiedenis van een Brabantse stad 1629-1990 (1997) 46

Gezicht op de Markt met aan de linkerzijde met stadhuis, 1732

H. Spilman, C. Pronk
(prent 7.0 x 9,8 cm)
Stadsarchief (0000538)

Stadhuis in de 18e eeuw

Anoniem
(gravure)
Gemeente - Stadsarchief 's-Hertogenbosch

In 1670 werd het oude stadhuis met laat-gotische voorgevel inwendig en uitwendig geheel verbouwd. De belangrijkste wijziging onderging de voorgevel waaraan een ontwerp van de Haagse architect Pieter Minne ten grondslag lag. Het geheel werd in de toen heersende stijl van klassicistische barok opgetrokken uit bentheimer steen.
?
 

Raadhuis en Markt in 's-Hertogenbosch, 1730

Abraham de Haen ()
(pen in zwart, gewassen in grijs)
 

Het stadhuis omstreeks 1757

Onbekend
(gravure en ets uit: De Chantillon, 29 x 18 cm)
Stadsarchief 's-Hertogenbosch
 

Gezicht op de Markt 1777-1778

Jac. Evers ()
(pen in zwart, gewassen in grijs)

Stadhuis ca 1830

M. Mourot ()
(litho)
KUB Tilburg

's-Hertogenbosch was een stad van bestuurders, militairen en ambtenaren. Dat is aan de kleding van de personen op deze prent goed te zien. Het bestuur dat in het statige stadhuis resideerde had evenwel niet meer die macht die het oude stadsbestuur van de Hertogstad conform de oude privileges had.
's-Hertogenbosch. De geschiedenis van een Brabantse stad 1629-1990 (1997) 225

Stadhuis, 1850

Onbekend
()
Uit: Penning-Magazijn voor de jeugd (1850) 68
Stadsarchief (0000183)
 
Open Monumentendag
2003

Markt 1, Stadhuis

Het stadhuis van 's-Hertogenbosch dateert in de huidige vorm grotendeels uit 1670, maar heeft nog een aantal onderdelen die uit de middeleeuwse periode stammen, waarvan met name de kelders het meest herkenbaar zijn. Het stadhuis bestaat in feite uit drie samengevoegde woonhuizen, waarvan het middelste, brede pand in 1366 door de stad werd aangekocht om te worden herbestemd tot raadhuis. Na ruim een eeuw (1481) werd het linker buurpand, 'de Gaffel' genaamd, bij het stadhuis gevoegd. In 1529 werden deze beide samengevoegde panden verbouwd, waarbij het bordes vóór het stadhuis en de kelders werden vernieuwd naar het ontwerp van Jan Darkennes, een uit Henegouwen afkomstige meester - steenhouwer die van 1521 tot 1572 werkzaam was als bouwmeester van de Sint Jan. In 1563 werd een nieuw griffiehuis gebouwd op het achtererf (waarvan de verdieping momenteel in gebruik is als trouwzaal). In 1599 werd ook het rechter buurpand aan de Markt ('Sinterclaes' genaamd) bij het stadhuis gevoegd. Na de grote verbouwing van het stadhuis in 1670, waarbij de kelders en zijmuren van de vroegere middeleeuwse panden bewaard bleven, werden onderdelen van het voormalige 16e eeuwse bordes verplaatst naar de binnenplaats van het Hof van Zevenbergen (Keizerstraat 12, aldaar nog te zien). Aan de achterkant van het stadhuis werd in 1691, naar ontwerp van hofarchitect Jacob Roman, een galerij gebouwd tussen het griffiepand en het stadhuis. Het stadhuis heeft een rijk interieur uit verschillende perioden: 17e eeuws goudleerbehang, 18e eeuwse schouwen en lambrizeringen etc. In de hal bevinden zich allegorische muurschilderingen van Antoon der Kinderen.
Boekje Open Monumentendag (2003) 29
 
2010

Stadhuis : Markt 1

Het huidige Bossche stadhuis bestaat in feite uit drie samengevoegde woonhuizen. Bij de grote verbouwing in 1670 werden het exterieur en het interieur vernieuwd.
De 19e eeuw zien we terug in de wandschilderingen in de hal. De op linoleum en linnen panelen geschilderde allegorische voorstellingen zijn in 1892 (links) en 1897 (rechts) vervaardigd door de Bossche kunstenaar Antoon Derkinderen (1859-1935). De smaak van de 19e eeuw wordt ook geïllustreerd op twee schilderijen van twee directeuren (Dubois en Dielman) van de 19e eeuwse Bossche Koninklijke School voor Nuttige en Beeldende Kunsten. In bouwkundig opzicht zijn de ramen in de voorgevel te herleiden op de 19e eeuw. De oorspronkelijke 17e-eeuwse kruis- en bolvensters hadden kleinere glas in loodpanelen. Binnen dateert een aantal paneeldeuren uit deze periode.
Magazine Open Monumentendag (2010) 9
 
2015

Stadhuis

Het Bossche stadhuis is van oudsher de zetel van het stadsbestuur. Het dateert in de huidige vorm grotendeels uit 1670. Het bestaat uit drie samengevoegde particuliere woonhuizen, waarvan het middelste pand in 1366 door de stad werd aangekocht.
Het linker- en rechter buurpand werden respectievelijk in 1481 en 1599 bij het stadhuis gevoegd. In 1563 werd een nieuw griffiehuis gebouwd op het achtererf. Hiervan werd de verdieping eerst gebruikt als schepenkamer en later als trouwzaal. Bij de grote verbouwing van het stadhuis in 1670 werd de klassieke zandstenen voorgevel opgetrokken naar ontwerp van Pieter van den Minne met toevoegingen van Peter van Gogh. Aan de achterkant van het stadhuis werd in 1691, naar ontwerp van hofarchitect Jacob Roman, een galerij gebouwd tussen het griffiepand en het stadhuis. Het stadhuis heeft een rijk interieur uit verschillende perioden: 17e-eeuws goudleerbehang, wandtapijten, 18e-eeuwse schouwen lambriseringen, et cetera.
In de hal ziet u allegorische muurschilderingen van Antoon Derkinderen.
Magazine Open Monumentendag (2015) 12
 
 
Raadsbesluiten
2002

Handhaven eerste stadsmuur

Het college beantwoordt de schriftelijke vragen van Stichting 's-Hertogenbossche Monumentenzorg over het bouwplan stadhuis in relatie tot de eerste stadsmuur. In de beantwoording staat onder meer dat het de bedoeling van de gemeente is om deze muur zoveel mogelijk te handhaven en om deze binnen het stadhuis zoveel mogelijk zichtbaar te maken voor het publiek.
B&W Besluitenlijst 4 juni 2002
 
 
Stadsrekeningen
1496 Kapittel 26.
He geschilderd glasraam in de Raadskamer op het Raadhuis voorstellende de 15 Landsheeren hersteld.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1496. Deel 1, blz 28
 
1520 Kapittel 10.
Een halve plaats onder de pui van het stadhuis verhuurd aan Adriaan Roelofs, om aldaar zijne boeken en geschilderde prenten uit te stallen en te verkoopen.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1520-1521. Deel 1, blz 352
 
1529 Kapittels 8 en 9.
Verkoop van lijfrenten om met de gelden daarvan komende, de kelder onder het stadhuis, eene nieuwe voorpui aan het stadhuis en meer andere werken te doen maken.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1529-1530. Deel 1, blz 459
 
1529 Kapittel 97 en 98.
• Kelders onder het stadhuis, vernieuwen van den voorgevel en de pui van het stadhuis en andere verbouwingen zoo in- als uitwendig van dat gebouw.
• Tekening van de wapens des Keizers en der stad, om daarna in steen gehouwen op de pui te worden geplaatst.
• Jan Derkennis, loods- of bouwmeester der cathedraal van St. Jan, werkt ook aan het stadhuis.
• Joost Jonckers maakt de 4 in steen gehouwen beelden des Keizers, die in den ouden voorgevel van het stadhuis stonden.
• Leeuw van steen gehouwen.
• Frans van der Withave vervaardigd twee in steen gehouwen kindertjes om op de pui te plaatsen.
• Mr. Peter ... den uurwerkmaker uit Rosendaal, maakt het uurwerk van het stadhuis en het ridderlijk steekspel in den gevel dat bij het slaan van ieder uur werkt.
• Jan ... de schilder verguld het kruis dat boven op het raadhuis tusschen twee leeuwen stond.
• Verschilderen van onze Lieven Heer ten oordeel met de deuren.
• Jan Derkennis, bouwmeester der cathedraal van St. Jan, ook bouwmeester der vernieuwing en herstelling van het stadhuis.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1529-1530. Deel 1, blz 467-468
 
1548 Kapittel 18.
• De schilders Gerrit Jacobs en Jan Priem, schilderen de wapens voor het raadhuis aan den troon te bezigen, zij maken de beelden der vier Keizers voor het raadhuis staande schoon en vernissen die op nieuw.
• De beelden des Keizers door Lambert Hendrixs hersteld.
• Houten borden waarop de wapens zijn geschilderd.
• Schets van 's Prinsen wapen.
• De voorpui van het stadhuis met groen laken behangen.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1548-1549. Deel 1, blz 661
 
1553 Kapittel 14.
Afsluiting van de rentmeesters-kamer boven in het stadhuis.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1553-1554. Deel 1, blz 686
 
1555 Kapittel 18.
De kamer boven de zaal van het raadhuis tot rentmeesters kamer ingerigt.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1555-1556. Deel 1, blz 700
 
1558 Kapittel 9.
De boekdrukker Jan van Turnhout de jonge heeft de plaats onder de pui van het stadhuis in huur.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1558-1559. Deel 1, blz 713
 
1563 Kapittel 18.
De nieuwe griffie gebouwd tusschen het raadhuis en Sinter Klaas.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1563-1564. Deel 1, blz 736
 
1566 Kapittel 30.
Schepenen, Gezworenen en Raadsleden, blijven, gedurende de dagen der beroerten, overmiddag op het stadhuis, om des namiddags, bij vergadering, terstond gereed te zijn.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1566-1567. Deel 1, blz 785
 
1568 Kapittel 20.
Wapenrekken in de Gaffel gemaakt.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1568-1569. Deel 2, blz 822
 
1571 Kapittel 17.
Brand in de Gaffel, met het felle stoken door de Spanjaards, veroorzaakt.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1571-1572. Deel 2, blz 862
 
1587 Kapittel 16.
De Regeringsleden vlugten naar het huis Roodenburg, omdat de pest in en om het Stadhuis heerschte.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1587-1588. Deel 2, blz 1069
 
1595 Kapittel 15.
Antonius Cloot, alias Keijser, schildert het Stadhuis en de Heerenkammer.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1595-1596. Deel 2, blz 1108
 
1600 Kapittel 15.
• Jan Roeloffs van Diepenbeek, glasschilder, vervaardigt onder meer anderen, voor het altaar aan de gevangenpoort, het schilderij der furie van 1 Julij 1579. Maakt eene plattegrond teekening van de Stad, met de vestingwerken, de omliggende schansen, rivieren en omstreken, aan Stads gedeputeerden naar Brussel gezonden, om den Staten te betoogen, de insluiting der Stad, en den overlast die zij van den vijand heeft. Hij schildert ook het Stadhuis, de Gaffel en Sinter Klaas kamer, zoo als die vereenigd tot één gebouw zouden gemaakt worden.
• Plan tot het maken van een nieuw Stadhuis in eene lijst gezet.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1600-1601. Deel 2, blz 1130..1131
 
1604 Kapittel 16.
De plaats in het oude Raadhuis waar een pestzieke gelegen had met wierook en geneverbessen gezuiverd.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1604-1605. Deel 2, blz 1162
 
1617 Kapittel 21.
De nieuwe leuningen der pui van het Stadhuis geverwd en het Hertogelijk wapen geschilderd.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1617-1618. Deel 2, blz 1246
 
1621 Kapittel 21.
De Magistraat, de raadsheeren en de officieren der Schutterij, houden de wacht op het Stadhuis, tijdens men een aanval van den vijand duchte.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1621-1622. Deel 2, blz 1300
 
 
Vondsten
Twee grendels afkomstig uit het stadhuis aan de Markt. De grendels bevonden zich aan de achterzijde van het stadhuis en dienden om de luiken voor de vensters te kunnen afsluiten.
Gemeente 's-Hertogenbosch
 
Adresboeken
Markt 1
Markt A 109 (????)
1790Stad bron
Markt A 1 (1880)
1881J.J. Cattie (concierge van het raadhuis)
1908Stadhuis
Markt 1 (1909)
1910Stadhuis
1928Gemeentehuis
 
Literatuur en bronnenpublicaties

Hans Boselie en Peter-Jan van der Heijden, Bossche monumenten in beeld (1975) 57-58

Geertrui Van Synghel, De stedelijke secretarie van 's-Hertogenbosch tot ca. 1450 (2007) 87, 106, 135, 269, 301, 327n

Jan Sanders, Kroniek van Molius (2003) 67, 87, 109, 151, 169, 181, 213, 223, 231, 232, 243, 259, 261, 273, 283, 307, 321, 326,

345

A. van Sasse van Ysselt, 'Een krakeel op het Bossche Stadhuis' in: Taxandria (1918) 225-236, 273-288

M.H.M. Spierings, Het Schepenprotocol van 's-Hertogenbosch 1367-1400 LIX (1984) 50, 61, 62

Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst (1931) 168-171

n: vermelding in een voetnoot