Onder deze benaming waren oudtijds bekend de tegenwoordige straten: de St. Jacobsstraat, het St. Jacobskerkhof, de Diepstraat en de Windmolenbergstraat; den naam van Windmolenbergstraat ontleenden deze straten blijkbaar aan eenen windmolenberg, die aan eene dezer straten zal hebben gestaan; het is mij echter niet kunnen blijken waar die zich bevonden heeft.

Aan het eind der tegenwoordige St. Jacobsstraat stond voorheen het Catersgasthuis, dat door Catharina Caters voor vier oude vrouwen was gesticht en later het lot deelde van de meeste oude mannen- en vrouwenhuizen, welke men oudtijds in den Bosch had; het stond in de richting van het St. Jacobskerkhof. Verder had men daar staan eene kapel, die de St. Jacobskapel geheeten werd; zij was in het jaar 1430 door de Broederschap van St. Jacob gesticht; volgens van Heurn Beschrijving werd daaraan in het jaar 1584 een schip gezet en had hij nog aan de steenen daarvan kunnen zien, dat dit gedeelte der kapel van veel jongeren datum was dan haar koor. Toen den Bosch in 1569 in vier parochiën werd verdeeld, werd deze kapel tot parochiekerk verheven en dit zal de reden geweest zijn, waarom zij, als gezegd, in 1584 werd vergroot. In het jaar 1578 hielden de Hervormden daarin hunne godsdienstoefeningen, wat zij na de reductie van den Bosch in 1629 ook weder deden; zij bleven dit doen tot het jaar 1650, als wanneer deze kapel of kerk door hen buiten dienst

Hoe deze kerk oudtijds er van binnen uitzag is niet meer bekend; alleen blijkt uit een handschrift, dat aan Simon Pelgromius wordt toegeschreven, dat in haar priesterkoor vele familiewapens hingen, o.a. die der families van Hoorne, Ketelaer, van Oss en Coenen.

Bij de verbouwing dezer kerk in 1752 werden ook afgebroken de sacristie, welke ten Z. O. en de kosterij, die ten Z. dezer kerk stonden. In die kosterij woonde tot 1752 een koster, die na 1650 niets anders te doen had dan hare klokken te luiden tegen den tijd, dat in de andere kerken der stad de godsdienstoefeningen der Hervormden zouden beginnen en om hen te overluiden, die in de buurt der St. Jacobskerk gestorven waren of binnen hare muren of op haar kerkhof begraven werden. In de sacristie woonde in den Protestantschen tijd tot aan hare afbraak de stadspestmeester.

Tegenover den voorgevel dezer kerk bevond zich een hospitaal, dat door de Broederschap van St. Jacob in 1430 op last van Paus Martinus V was gebouwd tot herberging der vreemde pelgrims, die ter eere van den H. Jacobus eene bedevaart wilden doen. Van dit hospitaal is nog sprake in eene Bossche Schepenakte van 1518 (Reg. n° 116 f. 210 vso), waarbij Corstiaan en Heylwich, kinderen van Jan Symonszn, aan Wynand van Tefelen verkoopen een huis en erf, staande aan den Windmolenberg tusschen het hospitaal van St. Jacob ex uno en het huis van Henrick van Deventher, genaamd de Ster, ex alio en zich achterwaarts uitstrekkende tot aan de Dieze. Het jaar te voren (Reg. n° 114 f. 53 vso) hadden het Groot Ziekengasthuis (dit ten name van zijnen rector Jan van Berckel) en de Tafel van den H. Geest ten behoeve van Herman Proening van Deventher afstand gedaan van alle rechten, welke zij zouden kunnen doen gelden op dat huis de Ster, hetwelk alstoen gezegd werd te staan tusschen voormeld hospitaal ex uno en het klooster Sororum Eegularissanim Conventiis de Bethania ex alio en dat zijn vader Henrick Proening van Deventher gekocht had van Petrus; Margaretha, echtgenoote van Udo van Bruheze en Engela, echtgenoote van Jan van Herssel Dirckszn, allen kinderen van Henrick van Volken.

Rondom de voormalige St. Jacobskerk, hare voorzijde

De herinnering aan den bouw dezer kazerne wordt nog levendig gehouden door eenen in een harer gevels geplaatsten gedenksteen, waarop het volgende uitgebeiteld staat:

„Isaak zone van Daniel Mobachius Quaet Medicinae Dr. en Profess., Raad en Oud-schepen dezer stad heeft van dit gebouw den eersten steen gelegt doen hij oud was XVII jaren op den XXIIIste April anno MDCCXLIIIL"

Op het gedeelte, dat daarna nog van gezegd kerkhof overbleef, werden tot in het begin der 19e eeuw lijken begraven 2); later is ook dit deel van het kerkhof, nadat het bij Raadsbesluit van 28 October 1852 aan het Geneeskundig gesticht Reinier van Arkel ten gebruike was afgestaan, volgebouwd geworden en wel met lokalen voor dat gesticht.

Hoewel het terrein, binnen hetwelk de eerste St. Jacobskerk stond, zooals gezegd, kerkhof was, zoo werd daarop toch, tot omstreeks den tijd, waarop het ongebouwd gebleven gedeelte van dat kerkhof aan de stichting Reinier van Arkel ten gebruik werd afgestaan, telken jare op 24 Juni de eens zoo beroemde Bossche vrije of St. Jansmarkt gehouden evenals daar toen ook op de vier eerste Vrijdagen in November de Bossche vette veemarkt gehouden werd.

Op laatstgenoemde veemarkt, ofschoon zij eene vette runderenmarkt was, kwamen ook nog varkens; aanvankelijk werd deze markt gehouden des anderen daags na St. Lucasdag, d.i. op 19 October, doch Philips de Goede van Bourgondië stond aan de Magistraat van den Bosch op haar verzoek den 2^"" Februari 1463 toe om deze markt tot op een lateren dag te verzetten, zoomede dat daarvoor het geleide, — dat wil zeggen het vrijgeleide, dat aan allen, die de markt wilden bezoeken, met uitzondering van vijanden en ballingen, was verleend, — zoude ingaan daags na St. Severijnsdag, d. i. 23 October en dat dit geleide zoude duren tot op Allerheiligen avond en zoo geschiedde het, dat deze markt verzet werd tot op die dagen, maar later werd door de Staten Generaal aan de Regeering van den Bosch op haar verzoek en wel den 9 April 1745 toegestaan, dat de vette runderenmarkt op de vier eerste Vrijdagen in November zoude gehouden worden en dat aan de vreemde

Voor de St. Jansmarkt was ook een geleide verleend, dat inging drie dagen vóór St. Jan Baptistavond en duurde tot drie dagen na St. Jan Baptistdag.

Zoodra zoo'n vrijgeleide begon, werd op de pui van het Bossche Stadhuis van weerszijden een kruis gezet ten teeken, dat, zoolang als die kruisen daar stonden, geene vreemdelingen in den Bosch mochten aangehouden worden; nog ten tijde van Van Heurn bestond dit gebruik.

De St. Jansmarkt werd van af hare instelling op het St. Jacobskerkhof gehouden; naderhand, wanneer wist van Heurn niet, werd die naar Hintham verplaatst, doch zij werd in 1744, omdat die van Rosmalen er over hekelden y krachtens besluit der Regeering van den Bosch van dat jaar weder naar het St. Jacobskerkhof overgebracht; die Regeering bepaalde daarbij tevens, dat de kooplieden, welke op deze markt kwamen, vrij zouden zjjn van staangeld en dat voor het linnen, hetwelk er ook werd verkocht, geen stadsimpost zoude behoeven te worden betaald; ook loofde zij nog voor deze markt prijzen uit, zooals eene zilveren roskam, manenkam en zweep 3). Buitengewoon groot w^as de drukte, welke op het anders zoo stille St. Jacobskerkhof heerschte, als er de St. Jansmarkt gehouden werd; het was er dan eene kermis gelijk en alle neringdoenden, die er rondom woonden, hadden dan de deuren van hunne voorhuizen weggenomen om aan de buitenlui en andere marktbezoekers zooveel mogelijk gelegenheid te geven om in hunne huizen te dansen. Oude Bosschenaren denken dan ook nog altijd met genoegen terug aan de vrolijke dagen, welke zij doormaakten ten tijde, dat de St. Jansmarkt op het St. Jacobskerkhof gehouden werd. Tusschen de jaren 1840 en

De Regeering van den Bosch verzocht om die reden in 1716 aan de Staten Generaal verlof om deze kermis te doen aanvangen op den Zondag, die aan 24 Juni (St. Jan Baptistdag) voorafgaat; het werd haar gegeven, doch ook op die kermis kwamen maar weinig kramen; daarom werd met vergunning der Staten Generaal deze kermis door de Bossche Regeering in 1722 andermaal verzet en wel tot op den tweeden Zondag in Augustus. Sedert dien werd ten tijde van van Heurn de kermis steeds op dien dag aangevangen. Hij deelt daarover in zijne Beschrijving het volgende mede: „Zij (de kermis van Augustus n.l.) heeft veel toeloop zo van kraamen als van kooplieden, die uit de Meyerye, van Bommel en den Bommelerwaard, van Heusden en het omliggende land, Geertruidenberg en de Lange Straat hier jaarlijks ter kermis komen; de kermis word op de Markt gehouden; voorheen was het geoorloofd, dat er verschelde kraamen op de zaal van het Stadhuis, in de vierschaar en op de Rolle staan mogten, dan dit werd in 1736 om het gevaar van brand verbooden."

Zooals gezegd werd deze kermis in de 19* eeuw weder tegelijk met de St. Jansmarkt gehouden; in dien tijd was er in den Bosch ook nog eene St. Nicolaaskermis, die blijkbaar ontstaan was uit de St. Nicolaasjaarmarkt, welke oudtijds eveneens in den Bosch gehouden werd, zooals blijkt uit het-

Thans zijn de St. Jan- en de St. Nikolaaskermissen 7) gecombineerd tot één kermis, welke aanvangt op den derden Zondag in September. Ten tijde van van Heurn had men in den Bosch, evenals ook nu nog, eene dagelijksche groentemarkt, die op de Markt gehouden werd, en verder de navolgende jaarmarkten 8) : de Magere beestenmarkt 9), de St. Jansmarkt, de Vette beestenmarkt en de St. Nicolaasmarkt, welke laatste begon drie dagen vóór en eindigde drie dagen na St. Nicolaas; oorspronkelijk waren er blijkens J. van Oudenhoven p. 36 in den Bosch zeven jaarmarkten en eene weekmarkt geweest. In Augustus 1850 bepaalde de Gemeenteraad van den Bosch, dat er jaarlijks vijf groote veemarkten zouden gehouden worden, welke markten thans allen vervallen zijn sedert, zooals ook reeds is gezegd, in den Bosch eene wekelijksche veemarkt werd ingevoerd.