Hoofdmenu

Artikelen    
Benaming    
Panden    
Postcodes    
Straat en naam    
Straatindeling    
afb. A.F.A.M. Wetzer, 4 april 2004

Kruisbroedershof (Binnenstad Centrum)

De Kruisbroedershof en naaste omgeving is een merkwaardige buurt met een geheel eigen sfeer, onstaan door de vestiging der Kruisheren, in Den Bosch meestal Kruisbroeders genoemd. In 1309 hadden zich aan de Verwersstraat enige jongemannen gevestigd met de bedoeling gezamelijk een godvruchtig leven te leiden. Zij noemden zich Bogarden en kunnen misschien het best getypeerd worden als mannelijke begijnen; het waren dan ook geen eigenlijke kloosterlingen. Het Oud Bogardenstraatje in de Verwerstraat herinnert nog aan hun verblijf aldaar. Zij verdienden de kost met weven. In 1439 namen zij de regel en de kleding aan van de Derde orde van St. Franciscus en werden daardoor kloosterlingen. Maar enkele van hun paters en broeders verlangden naar een strengere regel; uiteindelijk werden deze laatsten opgenomen in de orde der Kruisheren. Zo ontstond het ongewoon verschijnsel van twee kloosterorden in één klooster. Na 1469 hebben de Kruisheren tengevolge van onenigheid het Bogardenklooster verlaten: in genoemd jaar werd hen een ruim terrein bij de Sint Jorisstraat geschonken. Zij bouwden daar hun kapel en klooster. Die kapel bestaat nog altijd, het is het hoogkoor der tegenwoordige Sint Catharinakerk, zo genoemd naar de patrones der oorspronkelijke kloosterkapel. De naam Kruiskerk dankt zij aan die vroegere aanwezigheid der Kruisbroeders. In 1629 moesten deze laatsten Den Bosch verlaten, zij vestigden zich voorlopig in Schijndel. Met andere kloosterlingen en seculiere geestelijken bleven er ook, tegen de strenge plakkaten in, enige Kruisbroeders achter om in 't geheim de verboden kerkdiensten te houden.
Bron: Straat in Straat uit (1984) 87-89

Kruisbroedershof
Door Henny Molhuysen

Vanuit de Vughterstraat en de St.-Jozefstraat kon je er via twee verschillende straatjes, maar met dezelfde naam, het Kruisbroedersstraatje, komen. Men kwam uit bij de toegangspoort van het Kruisbroedersklooster met het opschrift 'Da tua dum tua sunt, post mortem tua non sunt' (= Geef aalmoezen van uw bezit, zolang het nog het uwe is, want na uw dood behoort het u niet meer toe).
In 1467 waren de Kruisbroeders ontstaan vanuit de Bogarden die een klooster hadden in de Verwersstraat. Twee jaar later besliste paus Paulus II dat de Kruisbroeders het gebouw moesten verlaten en dat de Bogarden gerechtigd waren er te blijven wonen. De Kruisbroeders trokken naar een vervallen pand in De Mortel, 'een krot' schrijven ze zelf in hun kroniek. Zij moesten namelijk eerst van de Hertog van Brabant, in dit geval Karel de Stoute, toestemming krijgen om een eigen klooster binnen de stad te mogen oprichten. Dit wachten duurde kennelijk zo lang, en hun toestand was zo slecht, dat ze verlangden naar de dood, zo zegt ons dezelfde kroniek. De toestemming kwam en op 15 juli 1470 werd het nieuwe klooster betrokken. Het klooster was toegewijd aan de H. Katharina. Met geleend geld was dit pand gekocht, de tekst op de toegangspoort inspireerde de Bosschenaren om te zorgen dat deze schuld snel werd afgelost.
Toch waren de Kruisbroeders niet erg rijk. Toen in 1606 de brug in het Kruisbroedersstraatje dringend gerepareerd diende te worden, konden de broeders dat niet betalen. De Orde verkocht daarop het stuk grond waarop de brug zich bevond aan de gemeente, onder de voorwaarde dat deze brug gerestaureerd zou worden en voortaan door de stad onderhouden.
De broeders hadden een goede naam in Den Bosch. Dit blijkt onder andere uit het verslag dat bisschop Zoesius in 1619 naar de paus zond over de toestand in zijn bisdom. Hij prijst de Kruisbroeders om hun vroomheid in het gebed en hun getrouwheid aan de regels. Van geen van de andere Bossche kloosters zegt de bisschop iets dergelijks.
In 1569 was de kloosterkerk van de Kruisbroeders verheven tot een parochiekerk, toen Den Bosch van één in vier parochies werd verdeeld. Dit leidde er toe dat het kerkgebouw vergroot diende te worden. In 1601 was dat het geval. Bewaard werd nog wel de uit 1533 daterende kooromgang, maar de rest was nieuw. De eerste steen van de nieuwbouw werd gelegd door Anthony Schets van Grobbendonk, de Bossche gouverneur. Zes jaar later was de bouw gereed. Versieringen werden later aangebracht. Zo schonk bisschop Masius in 1609 een gebrandschilderd raam, terwijl in 1620 het Bossche stadsbestuur negentig gulden gaf waarvoor eveneens een gebrandschilderd raam werd aangeschaft.
De Kruisbroeders bezaten twee belangrijke relikwieën. Er was een 'wonderkruis', gevonden nadat een zieke een hostie had uitgespuugd en begraven onder een plavei. Toen deze plavei later gelicht werd, ontdekte men het kruisbeeld. In 1517 werd door de bisschop van Luik aan alle vereerders van dit wonderkruis een aflaat verleend. Eveneens bezaten de broeders een relikwie, een deel van de arm, van de Heilige Hubertus. Als iemand door een dolle hond gebeten was en met dit relikwie werd gezegend, was hij onmiddellijk genezen.
In 1629 werd de kerk en het klooster zwaar beschadigd; bovendien moesten de broeders de stad na de capitulatie verlaten. De kerk werd opgeknapt en de hervormden kwamen er kerken. In 1794 betrokken de Fransen (die de stad hadden veroverd) de kerk. Maar later zou zij worden ingericht tot een kerk voor deze soldaten. In 1810 kwam zij (bij decreet van keizer Napoleon) weer in katholieke handen.
De oude kerk werd in 1842 afgebroken en vervangen door een kerk naar een ontwerp van Jos de Kroon. Toch was men al snel ontevreden over het gebouw: het was slecht gebouwd en men had er geen uitzicht op het altaar. Daarom werd er in 1916 een nieuwe kerk gebouwd, naar een ontwerp van Jan Stuyt. De Kruiskerk dateert dus voor het overgrote deel uit 1916; slechts de oude koorbeuk uit 1533 is eeuwen lang blijven staan.
Het pandhof van de Kruisbroeders is al lang verdwenen. Het had een grootte van 15 x 15 meter en er omheen lag de pandhofkruisgang, waar de broeders hun gebeden konden bidden. De straatnaam Kruisbroedershof herinnert ons zowel aan deze broeders als aan hun pandhof. Het rustieke en intieme van een pandhof is er nauwelijks terug te vinden omdat het Kruisbroedershof grotendeels als parkeerplaats is ingericht.


Brabants Dagblad vrijdag 2 januari 1987
 

1987

Henny Molhuysen

Straat en naam : Kruisbroedershof.
Brabants Dagblad vrijdag 2 januari 1987 (foto)
 

1830 Het Kruisbroeders KerkhofKaart J. B. Drossaers ca 1830
1890 KruisbroederskerkhofKaart Jos van Hagens ca 1890
1909 KruisbroederskerkhofHuisnummeromnummering 1909
1909 KruisbroedershofHuisnummeromnummering 1909
1910 KruisbroedershofStraatnamenlijst 's-Hertogenbosch 1910-1911
1928 KruisbroedershofAdresboek voor 's-Hertogenbosch 1928
 

Panden
Kruisbroedershof 2   rijksmonument
 
1908(Kruisbroederskerkhof G 92): F. de Bruijn (koster St. Catharina)
1910Chr. Brouwers - F. de Bruijn (koster St. Catharina)
1928F.L. Schippers - wed. J. Vugts

  lees verder

Kruisbroedershof 4   rijksmonument
 
1865(Kruisbroedersstraat G 93): J.C. Peffer (mr. blikslager)
1908(Kruisbroederskerkhof G 93): R.K. Kerk (parochie St. Catharina)
1910R.K. Kerk (parochie St. Catharina)
1928R.K. Kerk

Kruisbroedershof 6
 
1908(Kruisbroederskerkhof G 94): wed. Z. v.d. Wijs
1910wed. M. van de Wijs
1928mej. M.J. van de Wijs

Kruisbroedershof 8
 
1875(Kruisbroederstraatje G 95): R.W. Evers (mr. kleermaker)
1881(Kruisbroederstraatje G 95): R.W. Evers (mr. kleermaker)
1892(Kruisbroederskerkhof G 95): R.K. kerkbestuur van de Parochie St. Cathrien
1908(Kruisbroederskerkhof G 95): H. van Rooij (kantoorbediende) - H. van Wijnhoven (schoenmaker)
1910H. van Rooij (kantoorbediende)
1928Patronaatsgebouw

Kruisbroedershof 10
 
1965Pastorie St. Cathrien

Kruisbroedershof G 96
 
1875(Aan de Kruiskerk G 96): P. Schoonbeek (reiziger)
1875(Kruisbroederstraatje G 96): J.J. Straatman (mr. huisschilder en slijter in steenkolen)
1892(Kruisbroedersstraat G 96): J.J. Straatmans (mr. huisschilder en slijter in steenkolen)
1908(Kruisbroederskerkhof G 96)
1909(vervallen)

Kruisbroedershof G 96a
 
1865(Kruisbroedersstraat G 96a): A. Kemps (commies der plaatselijke belastingen)


Kruisbroedershof 49   rijksmonument
Kruisbroedershof 47
 
1928M.A. Rovers

Kruisbroedershof 45
 
1928A.H.M. Kurvers - F.E. Mathijssen

Kruisbroedershof 43
 
1928A.A.M. Korst

Kruisbroedershof 41
 
1928W.J.F. van Zon

Kruisbroedershof 39
 
1928J.C.W.A.M. Scheffers

Kruisbroedershof 37
 
1928M.G.W. van Soestbergen

Kruisbroedershof 35
 
1908(Kruisbroedershof G ongen.)
1928K. van Dun
1943C.C.M.A. van Beek (telefoniste)

Kruisbroedershof 33
 
1875(Kuiperswal G 64): P. Hentzen (agent van policie)
1908(Kruisbroedershof G 64): M. Donckers (naaister) - wed. J. Plug (strijkster)
1910wed. J. Plug (strijkster)
1928mej. G. Pflug

Kruisbroedershof 31
 
1908(Kruisbroedershof G 65): wed. J.H. Hoos
1910M. Siebers (sigarenmaker)
1928J.C. van Dongen
1943A. van de Bosch

  lees verder

Kruisbroedershof 29
 
1908(Kruisbroedershof G 66): Jos. de Groot (mr. kleermaker)
1910J.A. de Groot (kleermaker)
1928J.F. Carels

Kruisbroedershof 27
 
1875(Kuiperswal G 67): L.J. Verdonck (brievenbesteller en winkelier)
1881(Kuiperswal G 67): L.J. Verdonk (brievenbesteller en winkelier)
1908(Kruisbroedershof G 67): J.P. v.d. Laarschot (handwerken) - A. v.d. Veerdonk (schoenmaker)
1910J.P. v.d. Laarschot - A. van de Veerdonk (schoenmaker)
1928H.J. Kwaks
1943C.M. Claassen (mag. bed.)

Kruisbroedershof G 68
 
1875(Kruiskerk G 68): G. Krabbendam (brievenbesteller)
1908(Kruisbroedershof G 68): J. Bezet (kantoorbediende) - wed. H. van Doorn - C. Kuijs (boekbinder) - W. Leemput (arbeider) - J. Lieberwert (courantbezorger) - J. v.d. Linden (borstelmaker) - wed. H. Schel - C. Spruit (stoelenmatter) - H. Swanenberg (sigarenmaker)
1909(vervallen)

Kruisbroedershof 25g
 
1908(Kruisbroedershof G 68a)
1928A. Faas

Kruisbroedershof 25f
 
1908(Kruisbroedershof G 68b)

Kruisbroedershof 25e
 
1908(Kruisbroedershof G 68c)
1928L. van Es - W. de Ren

Kruisbroedershof 25d
 
1908(Kruisbroedershof G 68d)
1928J.G. Craane - W. Heesakkers

Kruisbroedershof 25c
 
1908(Kruisbroedershof G 68e)
1928J.H. Hueber - H.J. Schel - F. Tijbosch

Kruisbroedershof 25b
 
1908(Kruisbroedershof G 68f)
1928J. van Pinxten

Kruisbroedershof 25a
 
1908(Kruisbroedershof G 68g)
1928wed. H. van Diem

Kruisbroedershof 25
 
1908(Kruisbroedershof G 69): M. van Aalst (mr. schoenmaker) - B. van Dongen (sigarenmaker) - A. Heijmans (hovenier)
1910M. van Aalst (mr. schoenmaker) - H. Brakmeijer (pakhuisknecht) - A. Heijmans (hovenier)
1928M. van Aalst - L. de Raaf - mej. J.M. Ruijters (boven)

Kruisbroedershof 23
 
1875(Aan de Kruiskerk G 70): wed. W. Kalberg (mr. zilversmid)
1908(Kruisbroedershof G 70)
1928, wed. C.W.Cl. Müller

Kruisbroedershof 21
 
1865(Kuipertjeswal G 71): F. Smits (aanspreker en lijkbezorger)
1908(Kruisbroedershof G 71): M.J. Rijkers (arbeider)
1910M. Rijkers (arbeider)

Kruisbroedershof 19
 
1875(Kuiperswal G 72): wed. M. van der Donk (winkelier)
1881(Kuiperswal G 72): wed. M. van der Donk (winkelierster)
1908(Kruisbroedershof G 72)
1910wed. S. Weijmer
1928P.G.M. Goulmy

Kruisbroedershof G 73
 
1908(Kruisbroedershof G 73): W. Habraken (pakhuisknecht) - A. v.d. Ven (slachter) - M. v.d. Ven (likeurstoker)
1909(vervallen)

Kruisbroedershof G 74
 
1908(Kruisbroedershof G 74)
1909(vervallen)

Kruisbroedershof 17
 
1908(Kruisbroedershof G 75)
1910W. Habraken (pakhuisknecht) - M. Pos (brouwersknecht) - D. Valstar (schilder) - M. v.d. Ven (likeurstoker)
1928wed. G.J. van Bers - wed. J. de Bie - J.M.L. Broeders - H. Sidler
1943J. Heesakkers (timmerman)

Kruisbroedershof 15
 
1908(Kruisbroedershof G 76)
1910J.C. Coppens (handelsagent)
1928M.J. van Riel

Kruisbroedershof 13
 
1892(Kruisbroedershof G 77): W.P. Jansen Sas
1908(Kruisbroedershof G 77): J. van Bergen (bakker) - V. Kennis (sigarensorteerder)
1910V. Kennis (sigarensorteerder)
1928V.L.A. Kennis

Kruisbroedershof 11
 
1908(Kruisbroedershof G 78): Patronaat van St. Catharina
1910Patronaat van St. Catharina
1928Patronaatsgebouw

Kruisbroedershof 9
 
1881(Aan de Kruiskerk G 79): M. van Kemmeren (bleekster)
1908(Kruisbroedershof G 79): A. Teulings (bleeker)
1910A. Teulings (bleeker)
1928W.C.A. Kuipers

Kruisbroedershof 7
 
1908(Kruisbroedershof G 80)
1943H.J.A.G. Heiligers (administrateur) - W.J.F. van Zon (kuiperij)

Kruisbroedershof G 80a
 
1908(Kruisbroedershof G 80a)
1909(vervallen)

Kruisbroedershof 5
 
1908(Kruisbroedershof G 81): P.H. Korver (stoelenzetster St. Catharina)
1910J. Bartels (schoenmaker)
1928J. Bartels
1943W.J.A. Bes (slager)

Kruisbroedershof 3
 
1881(Aan de Kruiskerk G 82): J.A. Verhoeven (bloemist)
1894(Kruisbroedershof G 82): R.K. kerkbestuur van St-Cathrien
1908(Kruisbroedershof G 82): H.C. Verhoeven (bloemist)
1910H.C. Verhoeven (bloemist)
1928H.C. Verhoeven - J.F.H. Verhoeven

Kruisbroedershof 1
 
1908(Kruisbroedershof G 83): J. van Beek (timmerman)
1910H. van de Ven (passementwerker)
1928A. van Schijndel


  5211 GX  1..49
  5211 GX  2..10

  1909 : rechts 1..35, links 2..8