De kerk en de huizen van het vroegere dorp Orthen bevonden zich op eene andere plaats dan die van het tegenwoordig gehucht van dien naam. De eerste kerk van Orthen toch, de Salvatorskerk geheeten, stond tusschen het tegenwoordig kerkhof der gemeente den Bosch en de spoorweglijn naar Utrecht, terwijl deszelfs eerste huizen daar grootendeels om heen stonden. Bedoelde kerk brandde in 1601 door toedoen der Staatschen af 1); zij werd daarna weder opgebouwd, maar is in 1673 op last der 's Landsregeering geheel gesloopt, omdat zij haar gevaarlijk achtte voor de verdediging van den Bosch; hetzelfde geschiedde toen om gelijke reden met de daarom heen staande woningen 2), zoodat er daarna van het vroeger zoo aanzienlijk dorp Orthen 3) niet veel meer overbleef.

In de plaats van de afgebroken woningen zijn later aldaar huizen gebouwd geworden ter hoogte van de plaats, waar nu de tegenwoordige kerk van Orthen staat.

Het zal ook wel niet noodig zijn mede te deelen, dat voor dat het tegenwoordig Orthen aan den weg tusschen den

Ging men langs dien weg naar den Bosch, dan kreeg men bij het begin dier stad aan zijne rechterhand het fort Willem en Maria; het werd gewoonlijk de Papenbril genaamd, omdat het in 1641 gemaakt was om de Katholieken van den Bosch in bedwang te houden; op deze sterkte werden aanvankelijk slechts een wachthuis, een ammunitiehuis en eenige barakken gebouwd; barakken waren keeten, waarin de minderen van het Bossche

Veel merkwaardigs is er op dit fort niet voorgevallen; de belangrijkste gebeurtenissen, die er op plaats grepen, waren, dat de toenmalige Gouverneur der stad, Henri Charles de la Tremoïlle, prins van Tarente en Talmond, er in 1667 plechtig vierde het sluiten van den vrede van Breda; dat den 23 November 1747 brand op dit fort ontstond, die echter weldra werd gebluscht en dat toen de Fransche Republikeinen in 1794 bezit van dit fort hadden genomen, zij er gevangen zetten de leden van het Corps Fransche legitimisten van Béon, die hun bij de overgave van den Bosch in dat jaar in handen waren gevallen en er toen eenigen van dezen fusilleerden. 4) Zij gaven aan dit fort den naam van la Citadelle, vanwaar de tegenwoordige naam der daarop staande kazerne. Het Fransche garnizoen, dat zich in 1814 op dit fort uit de stad den Bosch had teruggetrokken, nadat hare bevolking het Fransche juk had afgeschud, bombardeerde toen van daaruit die stad, doch bracht er weinig schade door aan.

Aan de andere zijde van den Orthenschen weg lag voorheen binnen de vesten der stad eene weide van het aldaar gestaan

Tot 1742 bleef dit gebouw als kruithuis dienst doen; toen werd het buiskruit daaruit overgebracht naar het daarvoor op het bastion Bazelaar gebouwd kruitmagazijn; het Kruithuis werd daarop een arsenaal, later een laboratorium en thans is het een militair wapen- en kleedingmagazijn. Het is nu nog geheel in denzelfden staat als waarin het oorspronkelijk werd gebouwd behalve dat het niet meer zoo goed als vroeger tot zijn recht komt, omdat er thans geene gracht meer om heen ligt. Het merkwaardige van dit gebouw is nog, dat het het eenige kruithuis is, dat hier te lande uit den tijd van den Tachtigjarigen oorlog is overgebleven.

De straat, die thans van Orthen tusschen het fort de Papenbril en voorzegd voormalig kruithuis naar de Zevensteensche brug loopt, liep vroeger meer N.waarts, omdat die toen uit het midden van voormeld fort kwam. Aan deze straat stonden verscheidene huizen, alsmede het oudvrouwen gasthuis van Agnes van den Broeck en de in de tweede helft der 15e eeuw gebouwde kerk van St. Peter en Paulus met pastorie; deze kerk, waarvan de fundamenten voor den dag zijn gekomen bij het graven der fundamenten van het gebouw der voormalige Sociëteit de Liedertafel, thans het Concertgebouw, was een groot gebouw, bestaande uit een schip met twee zijbeuken; boven het schip bevond zich een koepel en in het schip zelf een fraai oxaal, zooals men kan zien uit eene afbeelding, welke van Saenredam er van maakte en die zich thans bevindt in het Rijksmuseum te Amsterdam. Op liet dak dezer kerk stond ook nog een torentje, waarin een slaand uurwerk was; bij het sloopen dezer kerk is dat uurwerk geplaatst in het torentje der Orthenbinnenpoort, terwijl het torentje zelf geplaatst werd op de Vughterbinnenpoort. Nadat in 1637 reeds drie huizen van gezegde

Op dit Plein werd den 24 Juli 1831 door den toenmaligen Prins van Oranje, den lateren Koning Willem II, aan de dienstdoende schutterij van den Bosch plechtig uitgereikt een vaandel, dat door de dochters van mr. Jan Hendrik Sassen, lid van Gedeputeerde Staten van Noordbrabant en eene freule Hora Siccama van de Harkstede voor haar was gemaakt. Van deze vaandeluitreiking is door Dubois, directeur der Bossche K. Teekenschool eene schilderij gemaakt, die thans hangt boven de hoofdtrap van het Bossche stadhuis. 8) Het uitgereikte vaandel was hetzelfde als dat, hetwelk 30 October 1906 bij de opheffing der D.D. Schutterij van den Bosch plechtig op de pui van het Stadhuis dier stad aan Jhr. P. J. van der Does de Willebois, als burgemeester van die stad, is teruggegeven.

Bij de slooping van de St. Petrus en Pauluskerk is waarschijnlijk de preekstoel, die daarin stond, overgebracht naar de St. Geertruikerk, want op de preekstoel, die daarin nog in het begin der 19e eeuw stond, waren de beelden der Apostelen Petrus en Paulus uitgehouwen; de in laatstgenoemde kerk gestaan hebbende preekstoel bevindt zich thans in de Waalsche kerk van den Bosch en zoo zou het dus kunnen zijn, dat deze kerk den preekstoel heeft, die eens in de Bossche St. Peter en Pauluskerk stond. Waar de grafzerken gebleven zijn, die in deze kerk

Toen den Bosch had opgehouden vesting te zijn is het Plein of de Esplanade, zooals men het toen heette, door het Rijk aan de gemeente den Bosch verkocht en zijn vervolgens door haar daarop straten aangelegd, waaraan vele huizen en andere gebouwen gezet zijn. Geen dier straten draagt thans den naam van Orthenstraat; dit doet alleen de straat vanaf de Zevensteensche brug tot aan den Hoogen Steenweg, welke laatste straat aanvankelijk ook de Orthenstraat heette.

Over de Zevensteensche brug 9), waarschijnlijk dicht bij dezelve, stond oudtijds een O.L.V. huisje, in eene Bossche Schepenakte van 1530 (Reg. n° 138 f. 10 vso) genaamd domuncula beatae Mariae Virginis; blijkens eene Bossche Schepenakte van 1622 (Reg. n° 358 f. 109) bestond het toen al niet meer, want daarin wordt gesproken van een plaetsse, da er onser Liever Vrouwen huysken gestaen heeft.

De steeg, welke zich bevindt links van de Orthenstraat, als men van de Zevensteensche brug Marktwaarts gaat en het Peter de Gek straatje heet, kreeg dien naam naar eenen zekeren Peter, die oudtijds daarin woonde en den bijnaam had van den gek; hij was bediende op het Bossche Stadhuis en belast met aldaar te bewaren het zijdgeweer, waarmede de Bossche Regenten zich moesten omgorden, wanneer zij in het openbaar vergaderden; zijn portret in olieverf stond voorheen op eene deur van de tegenwoordige raadzaal van gezegd Stadhuis; later werd het de deur eener kast, die op de bodenkamer van dat gebouw zich bevond en thans bestaat het niet meer; het stelde voor eenen ouden man, die eenige degens onder een zijner armen draagt.