Franciscus Sonnius (1506? - 1576)
|
Franciscus Sonnius
De eerste Bossche bisschop was niet welkom (1561-1570)
Op 11 maart 1561 vaardigde paus Pius IV een 'breve' uit, waarin het bisdom van 's Hertogenbosch werd omschreven. Een dag eerder - 10 maart 1561 - werd Franciscus van de Velde, beter bekend als Sonnius, tot eerste bisschop benoemd: naar zijn geboorteplaats Son (waarschijnlijk in 1506) koos hij de wapenspreuk 'Sine Onere Nihil' - niets zonder moeite. Sonnius, eind 1562 door kardinaal Granvelle in Brussel geconsacreerd, zag zijn taak in het jonge bisdom vooral in het laten doorwerken van de besluiten van het concilie van Trente, waaraan hij zelf actief had deelgenomen. Hij stuitte hierbij op grote moeilijkheden: het kapittel van St. Jan wilde niet met hem samenwerken; de bisschop van Luik bleef zich verzetten tegen een regeling die hem een groot deel van zijn bisdom kostte, de abdij van Tongerlo protesteerde tegen het afstaan van goederen voor de zogenaamde bisschoppelijke tafel en in 1566 vernietigde de zinloze beeldenstorm het interieur van de nieuwe kathedraal, de St.Jan. In 1569 bracht hij de nieuwe parochiële indeling van de stad in een viertal parochies tot stand, te weten St. Jan, St. Jacob, St. Pieter en St. Catrien. Op 13 maart 1570 volgde de benoeming van Sonnius tot bisschop van Antwerpen, waar hij in 1576 overleed.
www.bisdomdenbosch.nl
|
| |
|
O biscop!
Door Henny Molhuysen
Het bisdom Den Bosch heeft niet altijd de bisschop gehad die zij zichzelf wenste. In 1810 kreeg zij door keizer Napoleon een bisschop opgedrongen. Toen de katholieke inwoners van de stad om teruggave van de Sint-Jan vroegen, kregen zij deze bijna tweehonderd jaar geleden verloren gegane kerk inderdaad terug, maar - zo zei Napoleon - „un évèque aussi”. Dàt wilden we niet: ook een door de keizer benoemde bisschop. Dat moest immers door de paus gebeuren.
In 1561 werd Franciscus van der Velde door de paus tot eerste bisschop van Den Bosch benoemd. Dat gebeurde in het kader van de wens van het Concilie van Trente om overal te komen tot kleinere bisdommen. Het bisdom Luik moest toen toestaan dat er een nieuw bisdom binnen haar oorspronkelijke territoir kwam: het nieuwe bisdam Den Bosch.
Van der Velde, wiens naam naar de gewoonte van die tijd in het Latijn werd geschreven: Sonnius, was de nieuwe bisschop. Maar hij werd niet direct door iedereen als zodanig ervaren. Hij moest een eigen inkomen hebben. En waar moest dat geld vandaan komen? Waren de Bosschenaren, de kanunniken van de Sint-Jan, de kloosterlingen en anderen in het nieuwe bisdom niet tevreden met de bestaand situatie? Moest er echt een bisschop komen? Geen wonder dat de nieuwe bisschop niet welkom was.
Slechts met de hulp van de wereldlijke overheid (het stadsbestuur en de hertog van Alva) kon Sonnius zich in Den Bosch vestigen. Bovendien mocht hij geen gebruik maken van de kathedraal, de Sint-Jan. Toen al was er een soort lastercampagne gestart. Hij werd bespot om zijn kleine gestalte. In de stad circuleerde een nieuw 'Onze Vader', dat al snel de ronde deed onder de Bosschenaren. Getuige de laatste regel was dit hekeldicht niet afkomstig van religieuzen. Van wie dan wel? Dat weten we niet.
O biscop Sonnius, die ten Bosch zijt.
Uw naeme is zeer benijt.
U rijk is van geender weerden,
in hemelrijck noch op eerden.
Gij eedt huyden ons dagelicx broot,
ons wijffs ende kynderen hebben groot noot.
O Heer, ghij, die daer in de melel zijt,
maeckt ons doch desen bisschop met zijn insettinge quijt.
En laet ons in egeen becoringhe vallen.
Maer verlost ons van de geschoren allen.
Brabants Dagblad donderdag 23 november 1989
|
| |
|
De kerkvisitatie
Door Henny Molhuysen
Franciscus van der Velde, beter bekend als 'Sonnius' - naar zijn geboorteplaats Son - werd in 1561 de eerste Bossche Bisschop. Erg welkom was hij er niet: toen hij in 1565 de besluiten van het Concilie van Trente wilde afkondigen, mocht hij daarvoor geen gebruik maken van de Sint-Jan. Sonnius moest uitwijken naar de kerk van het predikherenklooster!
In 1568 toen de Beeldenstorm uitgewoed was en 's-Hertogenbosch nog één parochie was, bezocht bisschop Sonnius officieel het kapittel van de Sint-Jan en de kapelaans voor een kerkvisitatie. Hij ondervroeg de leden over allerlei zaken betreffende hun eigen leefwijze en de zielzorg onder de Bosschenaren.
Het kapittel had het eigenlijk voor het zeggen in de Hertogstad, maar drie kapelaans, Peter, Walter en Adriaan, deden het feitelijke werk. Zij moesten preken, de sacramenten toedienen, testamenten schrijven en bepaalde registers bijhouden.
De kanunniken gaven antwoord op de vragen van Sonnius. Zij vonden dat Peter anders dan vóór de Beeldenstorm, thans een vurig voorvechter van de katholieke kerk was geworden. Kapelaan Walter dronk en als hij teveel gedronken had werd hij uitgelaten in woord en daad. De derde kapelaan, Adriaan, was wel erg Spaansgezind. Hetzij uit vriendschap met de Spaanse soldaten, hetzij omdat zij hem goed betaalden, trok hij hen voor boven de eigen parochianen bij huwelijksinzegeningen en het biecht horen.
In het algemeen vonden de kanunniken dat de kapelaans ijveriger waren in het schrijven van testamenten dan in het toedienen van de sacramenten. Het schrijven van testamenten was inderdaad een delicate zaak. De kapelaan werd bij de zieke - in stervensgevaar - geroepenom bediend te worden. Maar eerst moest hij biechten en een testament opmaken. Hij moest alles in het reine brengen, zowel tegenover God en zijn familie als de zwakkeren in de samenleving.
De gewone ceremonies bij de huwelijksinzegening werden evenmin gevolgd. De kapelaans lieten kennelijk huwelijken doorgaan als een van de partijen dronken was, of als de naaste vrienden en familie ontbraken bij de plechtigheid.
De juiste weg moest gevolgd worden! Eveneens werd gesproken over preek en catechismus. De kanunniken vonden dat er te weinig catechismusonderricht werd gegeven.
Sonnius ondervroeg de kanunniken en kapelaans ook over een mogelijke splitsing van de grote parochie. Slechts enkelen vonden dat deze inderdaad plaats moest vinden. En dat gebeurde ook: Sonnius verdeelde de stad in vier parochies.
Brabants Dagblad donderdag 16 april 1992
|
| |
| ? |
Th. Goossens
Franciscus Sonnius als catecheet
s.n. (s.l. z.j.) 1-9
|
| 1872 |
L.H.C. Schutjes
Franciscus van der Velde
Bisschop van 's Bosch 1560-1569
Geschiedenis van het bisdom 's Hertogenbosch II (1872) 97-105
|
| 1917 |
Th. Goossens
Franciscus Sonnius in de pamfletten
Bijdragen tot zijne biografie
Mosmans ('s-Hertogenbosch 1917)
|
| 1917 |
Th. Goossens
Franciscus Sonnius
Bossche Bijdragen 1 (1917/1918) 47-55
|
| 1918 |
Th. Goossens
Franciscus Sonnius
Bossche Bijdragen 2 (1918/1919) 49-78
|
| 1919 |
Th. Goossens
Kerk- en Kloostervisitaties in het bisdom 's-Hertogenbosch uit de 16e eeuw
Bossche Bijdragen 2 (1919) 212-213
|
| 1928 |
A.F.O. van Sasse van Ysselt
Het gebouw der R.K. Lycea in de Hinthamerstraat te 's-Hertogenbosch
Teulings ('s-Hertogenbosch 1928)
|
| 1960 |
dr. Th. Goossens
Franciscus Sonnius
Bossche Bijdragen 25 (1960-1961) 1-22
|
| 1960 |
A.M. Frenken, pr.
Kerkvisitaties van Sonnius en zijn opvolgers
Bossche Bijdragen 25 (1960-1961) 23-89
|
| 1962 |
R.R. Post
De visitatie van de St.-Janskerk te 's-Hertogenbosch door bisschop Franciscus Sonnius in het jaar 1568
Archief voor de geschiedenis van de katholieke kerk in Nederland 3 (1962) 10-27
|
| 1965 |
Redactie
Vandaag vierhonderd jaar geleden: Bisschop Sonnius kondigde conciliebesluiten van Trente in Den Bosch af
Brabants Dagblad zaterdag 23 oktober 1965
|
| 1978 |
C. de Clercq
François Sonnius controversiste et apologiste réédition peu connue d'une de ses oeuvres en 1750
De gulden passer 56 (1978) 137-153
|
| 1986 |
Redactie
Sonnius, Franciscus
Encyclopedie van Noord-Brabant 4 (1986) 82-83
|
| 1989 |
Henny Molhuysen
Verhalen en legenden : O biscop!
Brabants Dagblad donderdag 23 november 1989 (foto)
|
| 1990 |
A.C.M. Koolen
De Bossche bisschoppen 1559-1649
In Buscoducis Bijdragen ('s-Gravenhage 1990) 533-539
|
| 1991 |
Walter van der Meeren
Op zoek naar het graf van Sonnius
Heem Son en Breugel 2 (1991) 38-46
|
| 1992 |
Henny Molhuysen
Verhalen en legenden : De kerkvisitatie
Brabants Dagblad donderdag 16 april 1992 (foto)
|
| 1993 |
C.J.H.M. Tax, A.C.M. Tax-Koolen
Zeven Bossche bisschoppen : Portretten in de Historisch-Topografische Atlas van het Stadsarchief 's-Hertogenbosch
's-Hertogenbosch 4 (1993) 109-117 [pdf]
|
| 1994 |
C.J.H.M. Tax, A.C.M. Tax-Koolen
Het verdwenen grafmonument van Franciscus Sonnius in de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal te Antwerpen
Jaarboek Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen 1993.
s.n. (Antwerpen 1994) 203-225
|
| 1995 |
Walter van der Meeren
Een dorpsgenoot. Franciscus Sonnius, de eerste bisschop van 's-Hertogenbosch en van Antwerpen 1506-1576
Heem Son en Breugel 3 (1995) 50-73
|
| 1997 |
Jan Overzee
Studiebeurzen gesticht door dorpsgenoten
Heem Son en Breugel 3 (1997) 60-62
|
| 1997 |
C.J.H.M. Tax, A.C.M. Tax-Koolen
De portretten van Michael Ophovius en Franciscus Sonnius. Een aanvulling.
Jaarboek van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten.
Koninklijk Museum voor Schone Kunsten (Antwerpen 1997) 449-453
|
| 1999 |
Walter van der Meeren
Een brief van Franciscus Sonnius
Heem Son en Breugel 2 (1999) 42-45
|
| 1999 |
P. Timmermans, J. van Oudheusden, e.a.
Brabantse biografieën. Levensbeschrijvingen van bekende en onbekende Noord-Brabanders
Stichting Brabantse Regionale Geschiedschrijving ('s-Hertogenbosch 1999)
|
| 2001 |
C.J.H.M. Tax, A.C.M. Tax-Koolen
Grafmonumenten van de bisschoppen van 's-Hertogenbosch
Het verdwenen grafmonument van Franciscus Sonnius
Bisdomblad 30/31 (2001) 8-9
|
| |
| 1749 |
Joannes Franciscus Foppens
Oudheden en gestichten van de bisschoppelyke stadt en meyerye van 's Hertogenbosch
Gepubliceerd door Willem Boot | Leiden 1749
lees verder ...
|
| |
| 1569 |
Kapittel 7.
Eene Commissie naar Antwerpen om den 1e Bisschop van 's Hertogenbosch Franciscus Sonnius, als benoemd Bisschop van Antwerpen, in die Stad statelijk te begeleiden en met Z.H. Ew. de zaken der Stad 's Hertogenbosch te bespreken.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1569-1570. Deel 2, blz 829
|
| |
|