Bossche Encyclopedie

body=[<b>Beschrijving:</b> De Citadel (1639)<br><b>Bron:</b> Onbekend]

Achter de voorgevel	Prentbriefkaarten
Afbeeldingen	Raadsbesluiten
Architectuur	Rijksmonument
Architectuurprijs	Stadsrekeningen
Artikelen	Verdwenen stadsbeelden
Benaming	Verhalen en legenden
Geschiedenis
Kaarten
Luchtfoto's

afb.

De Citadel (1639) (Zuid Willemsvaart 2)

Bouwjaar 1637-1642
Architect waarschijnlijk ir. Bilderbeek
Beschermd rijksmonument

De citadel is een vijfhoekige schans met bastions, die in 1637 werd gebouwd in de noordpunt van de vesting 's-Hertogenbosch, bij de samenvloeiing van de Dommel en de Aa in de Dieze. De muren, die de schans omringden, waren gemiddeld twee meter dik en verhieven zich acht meter boven het water, dat de Citadel omspoelde. De schans diende niet alleen om de stad tegen de mogelijke Spaanse aanvallen te verdedigen, maar ook om de stad zelf, waar velen Spaansgezind waren gebleven, in de gaten te houden. Daarom werd de Citadel ook wel 'Papenbril' genoemd. Overigens onderging de Citadel in de loop der eeuwen talrijke wijzigingen en knaagde de tand des tijds. Zo werd in 1880 een bastion afgebroken om de doorvaart in de in 1825 vlak langs de Citadel aangelegde Zuid-Willemsvaart te verbeteren en werd in 1840 de toeleidende dam verlegd. In 1789 werd binnen de Citadel een Huis van Arrest voor militaire misdadigers gebouwd, dat later, in 1848, ingrijpend werd verbouwd en bestemd tot kazerne. De militairen verlieten de Citadel in de jaren '60, kunstenaars en gastarbeiders kwamen. De gebouwen waren volkomen uitgewoond, lek en rot; de walmuren waren gedeeltelijk afgebroken en ingestort; de wallen waren vergraven en in het water gezakt.
In het midden van de tachtiger jaren werd de Citadel gerestaureerd ten behoeve van de huisvesting van het Rijksarchief in Noord-Brabant. Aan de buitenzijde is niet alleen de volledige ommuring, inclusief vier van de vijf bastions hersteld, maar zijn ook zoveel mogelijk aanlandingen afgegraven, waardoor het ongenaakbare karakter van de zich uit het water verheffende 17e eeuwse vesting weer veel beter tot zijn recht komt. Binnen de muren zijn de aarden wallen hersteld aan de hand van gegevens uit 1745, compleet met borstweringen, schuttersbanketten, walgangen en opritten. Binnen de wallen is door sloop van de overtollige bouwsels weer de overzichtelijke vijfhoekige ruimte ontstaan, het zogenaamde terreplein.
In het hart van het terreplein bevindt zich het middenplein, dat aansluit op het hoofdgebouw van het rijksarchief, het voormalige huis van arrest. Het middenplein is door radicale paden verbonden met de omgang op de wallen en met de beide poorten, waarvan de Zuidpoort de toegang vormt tot de Citadel. Deze poort is uitgevoerd als een eenvoudige sleuf door de wal. De zijwanden tonen nog wel de aanzetten van de vóór 1820 verdwenen overwelving en toren boven de doorgang.
Volledig gereconstrueerd is de Noordpoort, die vrijwel identiek was aan de Zuidpoort; evenwel zonder brug, die hier in de 17e eeuw bestond. Terzijde van de Noordpoort is het voormalig werkhuis annex houtmagazijn herrezen, zij het in een verlengde versie en aangepast aan de eisen van zijn huidige functie; restauratie- en fotografisch-atelier van het Rijksarchief.
Bron: ?
~~~ Ongeveer waar nu de Citadel ligt, lag vóór 1629 een bastion. Het bastion aan de Boom. Dit verdween toen in 1639 de Staten Generaal besloten dat er een zogenaamd Blokhuis of Dwangburcht moest komen om de, in hun ogen onbetrouwbare Spaansgezinde katholieke bevolking in toom te houden. Dit ging Frederik Hendrik veel te ver en hij maakte van de gelegenheid gebruik door het fort op een plaats bouwen waar het deel uitmaakte van de vestingwerken. Aan de stadszijde was echter wel een schootsveld nodig en daarom werd de stadswijk gelegen tussen de haven en de huidige Jan Heinsstraat afgebroken. Zo ontstond een plein dat op oude kaarten voorkomt als Esplanade maar de bevolking spreekt nu nog van 'De Plein'. Ook het fort Willem Maria zoals het officieel heette kreeg al spoedig de naam 'Papenbril'. Forten die een bepaald gebied beheersten kregen in die tijd vaker het achtervoegsel 'Bril'. De benaming 'Citadel' stamt uit de Franse tijd. Toen na 1874 de vesting werd ontmanteld is het plein volgebouwd. De Citadel bleef als kazerne in gebruik en er kon nu ook een wachtlokaal aan de buitenzijde van het fort gebouwd worden. In dezelfde tijd is ook een bastion afgebroken, nodig voor de verbreding van de Zuid-Willemsvaart.
Bron: Vestingwandelingen
~~~ Papenbril, schans, die half binnen, half buiten de stad Den Bosch werd gesticht in 1637; schans met vijf bolwerken, een wacht-, krijgs- en voorraadhuis en enkele barakken. Op de plaats van de oude Ortense Poort, die in 1635 werd afgebroken en waarvoor toen een nieuwe in de plaats kwam. In de openbare stukken van 's Lands Resolutiënkomt de Papenbril voor onder de naam Willen en Maria Schans. Drie huizen, die te dicht bij de schans stonden, werden afgebroken.
Bron:
Van Heurne, Stad en Meyereye van 's-Hertogenbosch
Encyclopedie van Noord-Brabant 1986 - 3

Een blockhuis met vijf punten

Door Henny Molhuysen

Aan de rand van de binnenstad, waar Aa, Dommel en Zuid Willemsvaart verder gaan als Dieze, ligt een oud fort. Tegenwoordig dient het vreedzame doeleinden. Vandaag bezoeken we: Zuid Willemsvaart 2.

Toen Frederik Hendrik in 1629 de stad 's-Hertogenbosch veroverd had, bleef de bevolking toch grotendeels trouw aan het katholicisme. Daarom bleef het gevaar bestaan, dat de Bosschenaren in opstand zouden komen, zeker als er Spaanse troepen zouden naderen. Daarom werd rond 1637 begonnen met de bouw van een 'groot Blockhuis binnen dese stadt ghemaekt, aan de oost zijde van de Havenboom, met vijf punten'.
Met deze 'punten' werden de bastions bedoeld. Dat het een dwangburcht, meer dan een verdedigingswerk betrof, blijkt wel uit het feit dat in 1639 heer Hendrik Nobel, gevolmachtigde van de Staten Generaal en Frederik Hendrik, eiste dat er voor het fort een groot plein moest komen om een goed schootsveld op de stad te hebben. Het fort oorspronkelijk Willem-Maria genoemd, kreeg dan ook al spoedig de bijnaam: De Papenbril. Deze naam werd zelfs op de oude plattegronden gebruikt.
De naam Citadel kwam pas in de Franse Tijd in gebruik. Achter en tegen de dikke muren van het vijfhoekige fort werden aarden wallen opgeworpen. Op de hoeken kwamen vijf bastions. De hoofdingang lag aan de stadszijde, terwijl men het fort aan de kant van Orthen kon verlaten via een poort aan de noordzijde. In de zeventiende eeuw werd ook het kruithuisje gebouwd, dat nog steeds op het terrein staat. Het heeft heel dikke muren en een tongewelf.
In 1788-1791 liet het landsbestuur een 'huis van arrest' bouwen, een militaire gevangenis. Ook de militaire rechtspraak vond er plaats. In 1848 werd het gebouw verbouwd tot kazerne. Ook het buitenaanzicht van de Citadel bleef niet ongeschonden. In 1880 werd één van de bastions afgebroken ten behoeve van de verbreding van de Zuid-Willemsvaart.
In de jaren '60 van deze eeuw verlieten de militairen de kazerne. Hun plaats werd ingenomen door gastarbeiders en kunstenaars, een jongerensociëteit en een hobby-garage, maar niet voor lange tijd. De gebouwen waren totaal uitgewoond, de wallen en walmuren verzakt en ingestort. Er werd begonnen aan de restauratie van muren en wallen aan de kant van de Citadellaan.
Het besluit viel, dat het complex onderdak zou gaan bieden aan het Rijksarchief in Noord-Brabant. In 1982 werd het aanbesteed. De uit het begin van de eeuw daterende zijvleugels werden gesloopt, zodat het hoofdgebouw het 18-eeuwse aanzicht weer heeft. Wel werd de binnenplaats overkapt om te dienen als centrale hal, waar de balie en de catalogi te vinden zijn.
De depots van het Rijksarchief werden in twee verdiepingen ondergebracht in betonnen bunkers in de wallen, die door deze wallen aan het oog onttrokken zijn. Deze wallen hebben weer het 17 eeuwse aanzicht met borstweringen, schuttersbanketten, walgangen en opritten.
Sinds enkele jaren vinden er toch weer militaire activiteiten op het terrein van de citadel plaats, zij het historische. Niet alleen demonstreert de 19e eeuwse schutterij regelmatig haar vaardigheid in het omgaan met kanonnen, die op de plaats staan waar eens het vijfde bastion begon, maar op een van de andere bastions staan twee schietbomen van het middeleeuwse schuttersgilde De Oude Schuts. En in april zal achter het kruithuisje opnieuw de horizontale schietbaan opgesteld worden, waar de broeders en zusters van het gilde weer hun vaardigheden zullen tonen met hun naar 15e eeuws voorbeeld zelfgebouwde kruisbogen.

Brabants Dagblad donderdag 15 februari 1996

Rijksarchief

Architect: Arhens Kleijer Baller Architecten BNA (Oosterbeek)
Bouwjaar: oorspronkelijk 1639, hoofdgebouw 1789, nieuwbouw en restauratie 1982-1985.

De nieuwe huisvesting van het Rijksarchief in Noord-Brabant is gecombineerd met de restauratie van de Citadel. De Citadel is een vijfhoekige schans met bastions, die in 1637 werd gebouwd in de noordpunt van de stad. Zowel aan de binnen- als aan de buitenzijde zijn de wallen hersteld, inclusief vier van de vijf bastions. De aanleg van het souterrain is een bouwtechnisch kunstwerk. Er is een aanzienlijke gebruiksruimte gecreëerd. Beide flanken zijn uitgegraven in een halfronde komvorm, waardoor er daglicht binnen kan. De archieven bevinden zich in betonnen depots, die de wallen in de westelijke helft van de Citadel vullen. Opmerkelijk zijn de drie beeldende kunstobjecten op het binnenterrein.

Architectuurgids 's-Hertogenbosch (38)

Rijksarchief

Het Huis van Arrest dat zich vanaf 1789 binnen de Citadel bevond en dat in 1848 ingrijpend werd verbouwd tot kazerne was begin jaren tachtig erg vervallen. De opdracht voor de architect was het oude gebouw te restaureren en geschikt te maken als onderkomen voor het Rijksarchief. Na sloop van de later aangebouwde vleugels kreeg het gebouw weer zijn oorspronkelijke grondplan: een rechthoekig gebouw rond een binnenplaats. Om ruimte te maken is de binnenplaats overdekt. Daardoor is een soort houten tafelconstructie gebouwd, die vrijgehouden is van de gevels rondom. Hierdoor valt het zonlicht langs de gevels naar binnen. Deze centrale hal verbindt de twee studiezalen voor bezoekers. Het oude gebouw had geen souterain. Na het weggraven van de aarde is onder de oorspronkelijke fundering een grote betonplaat gestort. Hierop rust nu het complete gebouw. In het nieuwe souterain bevinden zich het bedrijfsrestaurant en kantoorruimtes. Deze ruimtes zijn ook aan de buitenkant zichtbaar, doordat het maaiveld aan beide zijdes is uitgegraven. Hierdoor valt tevens het daglicht in de kelderverdieping. Op de eerste en tweede verdieping zijn de kantoren van de medewerkers. In de wallen tussen de Noordpoort en het wachtgebouw zijn de archiefdepots gekomen.

Architectuurprijs Stad 's-Hertogenbosch 2000

In het fort Citadel een kazerne, waarvan het oudste deel, de middenpartij (1790) nog de gedaante heeft van de traditionele, sobere, militaire architectuur van XVIII. Gebouwd als militaire strafgevangenis, in 1818 als infanteriekazerne ingericht. Met bastions en omgrachting.

(datum: 12 januari 1989; kadastraalnr: G 6015; monumentnr: 21941)

Rijksdienst voor de Monumentenzorg 2004

Vier verschillende namen voor hetzelfde Bossche fort

Door Henny Molhuysen

Toen Den Bosch in 1629 veroverd werd, was er nog geen Citadel. Op dezelfde plaats bevond zich toen 'het bastion aan de Boom'. Tien jaar later besloot de Staten generaal dat de veroverde stad een blokhuis of dwangburcht zou krijgen om de Spaansgezinde, katholieke en onbetrouwbare bevolking onder controle te kunnen houden. Tegelijk zou het fort - door bemiddeling van Frederik Hendrik - onderdeel kunnen uitmaken van de vestingwerken van de stad. Het was immers 1639 en niemand kon toen bevroeden dat het nog negen jaar zou duren vóór de grote strijd de Tachtigjarige Oorlog, met de Vrede van Munster zou eindigen.
Om de functie van dwangburcht te kunnen uitoefenen moest er een schootsveld richting stad komen. Daartoe werden 43 huizen en een kerk, de Sint-Petrus en Pauluskerk, gesloopt. het lege terrein werd De Plein genoemd. het fort zelf kreeg verschillende namen 't Kasteel (zo aangeduid op een plattegrond), fort Willem-Maria (de officiële naam), de Papenbril (door Bosschenaren gegeven spotnaam) en de Citadel (vanaf de achttiende eeuw). Het fort kende vijf bastions. Verschillende functies heeft de Citadel later gekend. Het was een militaire gevangenis en een kazerne. Het hoofdgebouw van de kazerne dateert uit het einde van de achttiende eeuw; een eeuw later werd dit gebouw uitgebreid met vier vleugels.
Vóór de Citadel stroomt de Zuid-Willemsvaart. Bij een verbreding van dit kanaal werd één van de vijf bastions afgebroken. Door het aannemen van de Vestingwet in 1874 verloor het fort haar stadsverdedigende functie. Maar er gebeurde in dat jaar weinig met het gebouw zelf: er werd enkel een nieuw wachtlokaal gebouwd aan de buitenzijde van het fort. Maar door het aannemen van deze wet kon wel De Plein, het schootsveld van het fort, bebouwd worden. In het laatste kwart van de negentiende eeuw werd het blok Jan Heinsstraat, Handelskade, Zuid Willemsvaart volgebouwd.
Een kwart eeuw geleden verlieten de militairen de Citadel. Een duidelijke bestemming had de Rijksgebouwendienst niet. Er werd gedacht aan het Rijksarchief, maar ook aan een bejaardentehuis... Intussen maakten anderen gebruik van de ruimten.
Er was ondermeer een concertzaal en een jongerensoos; de autohobbyclub van de PTT had er een garage. In het begin van de jaren tachtig kwam er duidelijkheid. De Rijksgebouwendienst bestempelde de Citadel als een nieuwe huisvesting voor het Rijksarchief in Noord-Brabant.
Ahrens Kleijer Baller Architekten BNA uit Oosterbeek maakten een ontwerp voor de nieuwe bestemming. Er werden depots in de wallen van het fort getekend, de negentiende eeuwse toevoegingen aan het hoofdgebouw sloopte men, de binnenplaats van het hoofdgebouw kreeg een overkapping, de Noorderpoort werd teruggebouwd en er werd een restauratieatelier gerealiseerd. Er werden kelders onder gemaakt die gedeeltelijk daglicht ontvangen door de grote lichtopeningen aan weerszijden van het pand. In juli 1985 werd het geheel opgeleverd door Bouwbedrijf van der Linden uit Sint Michielsgestel.

Het oudste gebouw in het voormalige fort is het kruithuisje, dat uit 1750 dateert. Op een van de bastions bevindt zich nog de zogenaamde Wilhelminaboom. Het gehele fort is te bezoeken tijdens de openingstijden van het Rijksarchief. Rondleidingen worden er gehouden door de Kring Vrienden van 's-Hertogenbosch.
Is het militaire element helemaal verdwenen en alleen nog terug te vinden in de eeuwenoude papieren van het Rijksarchief? Nee, iedere zondagmiddag schiet het Schuttersgilde De Oude Schuts (de stedelijke verdedigers van vóór 1567) er nog met de kruisboog en ook De Bossche Schutterij houdt er regelmatig exercities en schiet er met de kanonnen die zich op de wallen bevinden. Maar wel met losse flodders.

Brabants Dagblad dinsdag 22 september 1998

Gefusilleerden op de Citadel

Door Henny Molhuysen

Op 14 juli 1789 brak er in Frankrijk een revolutie uit. Het gevolg was dat er veel Franse edelen vluchtten, onder andere naar ons land. Maar enkele jaren later kwam het Franse leger naar onze streken. In september 1794 werd er een beleg om de stad Den Bosch geslagen. Amper drie weken later, op 5 oktober, wordt er gecapituleerd voor de troepen die onder leiding stonden van Pichegru.

Na hun vlucht uit Frankrijk had een aantal edelen zich onder de graaf van Béon verenigd tot een korps huzaren en infanteristen die de Franse republikeinen, die ons land zouden aanvallen, op hun beurt te lijf wilden gaan. Daadwerkelijk hebben zij in 's-Hertogenbosch meegevochten tégen hun landgenoten.

Na de capitulatie mochten de Nederlandse soldaten van het garnizoen vertrekken. De Fransen werden zoveel mogelijk uit de gelederen gehaald. Pichegru zelf heeft zich er nog mee bemoeid om het niet zover te laten komen, maar blijkbaar had hij niet alles voor het zeggen.

De Franse soldaten werden opgesloten op het fort Papenbril, dat juist rond 1800 de benaming Citadel zou krijgen. Bosschenaren mochten geen Franse soldaten laten onderduiken. Op het verstoppen van royalistische soldaten stonden strenge straffen. Velen konden echter ontsnappen.

De gevangengenomen Franse soldaten werden voor een deel naar Frankrijk vervoerd. Een aantal werd echter op het fort gefusilleerd. Hoeveel het er waren is niet bekend. Schattingen lopen uiteen van 83 tot 408. De historieschrijver Van Sasse van Ysselt schat hun aantal op 250.

Na de terechtstelling werden de stoffelijke overschotten van de emigranten op de Vughtse hei begraven. Dat is blijkbaar niet erg goed gebeurd, want in 1796 besluit het dorpsbestuur, de municipaliteit, van Vught dat de beenderen van de Franse émigrés die 'door de honden schandelijk zijn opgegraaven' dieper begraven moesten worden.

Brabants Dagblad donderdag 10 december 1987

Artikelen
1975	Redactie In 1976 restauratie Citadel Brabants Dagblad dinsdag 30 december 1975 (foto)
1976	Redactie Ruim 1,1 miljoen voor restauratie Citadel Brabants Dagblad vrijdag 17 december 1976 (foto)
1977	Jac.J. Luyckx Geheimzinnigheid restauratieplannen wekt achterdocht. Sloop vleugels Citadelkazerne? Brabants Dagblad dinsdag 15 november 1977
1985	L.P.L. Pirenne Een opzienbarend gebouw voor het Rijksarchief in Noord-Brabant Nederlands archievenblad 89 (1985) 358-366
1986	H.Th.M. Roosenboom, L.P.L. Pirenne, Guusje van den Heuvel Van waterstraat naar citadel. Bijdragen ter gelegenheid van de officiële opening van het Rijksarchief in Noord-Brabant in de Citadel te 's-Hertogenbosch Rijksarchief in Noord-Brabant ('s-Hertogenbosch 1986)
1987	Henny Molhuysen Verhalen en legenden : Gefusilleerden op de Citadel Brabants Dagblad donderdag 10 december 1987 (foto)
1989	E.J.F. Zoetmulder Het Rijksarchief in Den Bosch Noord-Brabant 4 (1988/1989) 25-27, 29
1991	H. Bruggeman Bestedingen Dienst der Fortificatiën in de vesting 's-Hertogenbosch, in het bijzonder ten behoeve van de "Citadel" s.n. ('s-Hertogenbosch 1991) [pdf]
1993	Redactie Een nieuwe bestemming voor oude militaire gebouwen. De citadel van 's-Hertogenbosch Kwartaalbericht Menno van Coehoorn 4 (1993) 3-4
1994	Henk Bruggeman Bouwverkeer Citadel s.n. 's-Hertogenbosch 1994
1996	Adri P. van Vliet, Marcel Dénis, Nita Dunlop De Citadel. Cultureel bolwerk Rijksarchief in Noord-Brabant ('s-Hertogenbosch 1996)
1996	Henny Molhuysen Achter de voorgevel : Een blockhuis met vijf punten Brabants Dagblad donderdag 15 februari 1996 (foto)
1997	Redactie Intriges op de Citadel Citadel 3 (1997) 4
1998	Henny Molhuysen Verdwenen stadsbeelden : Vier verschillende namen voor hetzelfde Bossche fort Brabants dagblad dinsdag 22 september 1998 (foto)
2000	Redactie Architectuurprijs Stad 's-Hertogenbosch 2000
2002	Anna van der Burgt René Bastiaanse wandelt van Markiezenhof naar Rijksarchief. Archief heeft de charme van 'gluren bij de buren' Brabant Cultureel 2 (2002) 10-12
2003	Wim Hagemans Wallen van Citadel 'uit model' Brabants Dagblad woensdag 13 augustus 2003
2003	Wim Hagemans De Citadel Bossche Pracht 7 (2003) 155-157
2004	Jan Romeijn Nieuws van de BAM : Ravelijn van de Citadel Bossche Bladen 4 (2004) 140 [pdf]
2008	Redactie 1980 Hoofdgebouw in de Citadel ook wel 'Papenbril' of 'Fort Willem Maria' te Den Bosch Bulletin KNOB 2 (2008)
2008	Redactie Citadel krijgt voetpaden en sortiebrug Brabants Dagblad zaterdag 5 juli 2008
2008	Wim Hagemans Breed verzet tegen 'mooi plan' voor Citadel Brabants Dagblad vrijdag 11 juli 2008 (foto, tekening)
2008	Henk Mees 'Brandbrief' naar ministers met bezwaren tegen plan voor Citadel Brabants Dagblad dinsdag 22 juli 2008
2008	Henk Mees Nieuwe roep om aandacht Citadel Brabants Dagblad woensdag 30 juli
2010	Redactie Citadel in procedure voor lijst UNESCO Brabants Dagblad woensdag 17 maart 2010
2010	Wim Hagemans Den Bosch acht binnenstad en Citadel niet kansrijk voor Werelderfgoedlijst Brabants Dagblad donderdag 6 mei 2010
2010	Marc Brink Pleidooi voor Citadel Brabants Dagblad dinsdag 18 mei 2010
2012	Historie op digitale snelweg groeit fors Bezoek krijgt BHIC in de Citadel in Den Bosch steeds minder. Maar digitaal groeit het aantal bezoeken tot 900.000 het afgelopen jaar. Tijd voor ICT-vernieuwing. Domien van der Meijden \| Brabants Dagblad vrijdag 16 maart 2012 \| 30-31

JJJJ	Fort Willem Maria	Bossche Bouwstenen VI
1645	't Kasteel	Kaart Sylva Ducis Gallis Bois le Duc German sHartogen Bos ca 1645
1740	't Kasteel de Paapenbril	Kaart Grondtekening der Stad 's Hertogenbosch ca 1740
1830	Citadel	Kaart Platte Grond der stad 's Hertogenbosch ca 1830

Geschiedenis
1637	Het fort Willem-Maria wordt gebouwd als dwangburcht voor de stad. De oude Sint Pieterskerk en een groot aantal omliggende huizen worden daarna afgebroken om een vrij schootsveld op de stad te krijgen. Het kale gebied wordt 'De Plein' genoemd. Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
1747	23 November 1747. Brand in de Schans den Bril (Van Heurne) Historie der Stad en Meyerye van 's-Hertogenbosch. Deel 4, blz 107
1831	Op 24 juli reikt de Prins van Oranje aan de Bossche Schutterij op de Plein, vóór de Citadelkazerne, het vaandel uit. Ruim een week later vindt de Tiendaagse Veldtocht plaats (2..12 augustus). Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
1843	Het Ministerie van Oorlog verzoekt het stadsbestuur een nieuwe militaire gevangenis in de stad te bouwen. De Gemeenteraad beschikt afwijzend en wijst op de Citadelkazerne. Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
1932	In de loop der tijden is het scheepvaartverkeer drukker geworden. Een gevolg daarvan was o.a. dat er een bastion verdween bij de Citadel en dat ook Sluis 0 moest worden verbreed. Dat gebeurde in 1932. Bron: Tussen Leuvense Poort en Hinthamerpoort
1986	Op 13 maart 1986 opent de Minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur, mr. drs. L.C. Brinkman de nieuwe behuizing voor Het Rijksarchief. Bron: Van Waterstraat naar Citadel

Raadsbesluiten
2005	Aanwijzing ravelijn van de Citadel als rijksmonument Het college stelt de raad voor om het ontwerpbesluit vast te stellen waarin aan de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap wordt geadviseerd om de ravelijn bij de Citadel te beschouwen als een onlosmakelijk onderdeel van de Citadel. Het advies is bovendien om de waardestelling van de Citadel uit te breiden met het onderdeel ravelijn en als zodanig onder de beschermende werking van de Monumentenwet 1988 te brengen. B&W Besluitenlijst 15 februari 2005