Hoofdmenu

Achter de voorgevel    
Afbeeldingen    
Artikelen    
Raadsbesluiten    
Rijksmonument    
afb.
Manege (1900) (Hekellaan 2)

Voormalige Manege (tijdelijk huisvesting museum Kruithuis).
Sinds 1788 bezat het militaire garnizoen in 's-Hertogenbosch een overdekte rijloods. Deze bevond zich eerst ten zuiden van de Sint Catrienkerk en werd in 1900 vervangen door de nieuwe militaire manege aan de Hekellaan. Op deze plek achter de stadswal bevond zich tot dusver een open rijbaan voor de cavalerie, die na de bouw van de naastgelegen Rijks-HBS (Hekellaan 4) werd verhuisd naar de overzijde van de Hekellaan. Het ontwerp voor de nieuwe overdekte rijloods was van ingenieur-kapitein M. Onnen (zie ook poortgebouw Citadel). De bakstenen gevels zijn voorzien van pilasters. Inwendig was het gebouw uiteraard nauwelijks onderverdeeld omdat zich hier immers het rijvlak bevond. Aan de voorzijde bevond zich een klein portaal en enkele bergingen. Daarboven een kleine tribune en een verwarmbare officierskamer. Opmerkelijk zijn de ranke ijzeren Polonceau-spanten in de kapconstructie.
Bron: Stadsarchief
~~~
Aan de Hekellaan staat een bijzonder militair bouwwerk, een overdekte rijbaan of binnenmanege. Deze werd gebruikt door de cavalerie en later de bereden artillerie die zijn stallen had aan de Parade waar nu het theater staat. Het straatje van de Casinotuin naar de Parade heet dan ook Cavaleriestraat.
Bron: Vestingwandelingen

Manege
Door Henny Molhuysen

Drie gebouwen aan de Hekellaan en het Nachtegaallaantje worden bedreigd door nieuwbouwplannen voor een concertzaal. Het rijksmonument 'Stedelijk Gymnasium' zal wel gespaard blijven. Maar hoe staat het de vroegere Rijks HBS en de manege? Laten we eens een kijkje nemen achter de voorgevel van Hekellaan 2.

Het terrein van de Hekellaan tot aan de Binnendieze was eens een wei van het Baselaarsklooster. Nadat de kloosterlingen in de zeventiende eeuw verdwenen waren, werd het terrein een bleekveld, dat toebehoorde aan een washuis. Tot in de negentiende eeuw bleef dit terrein deze funktie behouden. Bebouwing vond pas aan het eind van die eeuw plaats. De wasinrichting van Verhasselt verdween toen.
's-Hertogenbosch was in in de vorige eeuw een garnizoensstad. Vele militairen bewoonden de kazernes in de Bossche binnenstad. Er waren ook stallen voor de cavallerie. Regelmatig moesten deze paarden oefenen. Deze oefeningen, bijvoorbeeld het trekken van kanonnen, vonden voor een belangrijk deel plaats in de open lucht. Maar er was ook een overdekte manege, op het Kruisbroedershof. Deze was echter flink in verval geraakt en in 1900 werd er een nieuwe overdekte rijbaan gebouwd aan de Hekellaan. Als er oefeningen in de openlucht plaats moesten vinden, gebeurde dit aan het begin van de Pettelaarseweg.
Er werd niet alleen geoefend om de paarden nauwkeurig orders te laten opvolgen. Er werden ook kunstjes gedaan. Kunstrijden met een paard en schermoefeningen vonden er plaats. Wachtmeester Van Gils - ruim tweehonderd kilo zwaar - sprong er met een wipplank over zes paarden heen!
In de twintiger jaren verdwenen de paardenstallen uit de Bossche binnenstad. Op de plaats van de stallen aan de Parade kwam in 1935 een schouwburg van de Sociëteit Casino. De gebruikers van de manege waren er dus niet meer; er moest een andere bestemming voor gevonden worden. En juist in die tijd, in 1935, vierde de stad haar 750-jarig bestaan.
De Bossche burgemeester Van Lanschot was inventief in het bedenken van attracties om niet alleen Bosschenaren feest te laten vieren, maar tevens om toeristen naar 'zijn' stad te halen. De zogenaamde Casinotuin en de Hekellaan werden tot feestterrein ingericht en ook de manege kreeg er een rol. Weliswaar was juist de nieuwe schouwburg geopend, maar tijdens de feesten zou hier het middeleeuws Beatrijs worden opgevoerd.
Na de feesten werd het een overdekte tennishal, zodat deze sporters ook bij slecht weer een balletje konden slaan. Aan deze activiteiten kwam tijdens de Tweede Wereldoorlog een einde. Het gebouw werd opslagplaats en bleef deze funktie nog lamg houden. Tijdens de Watersnoodramp van 1953 vonden er kledinginzamelingen plaats en tien jaar later kreeg de voormalige manege één van haar vroegere funkties terug: het werd een sporthal. Toen de hal opnieuw leeg kwam te staan sprong het MBO-college voor het gebouw in de bres; er kwamen schoollokalen in. Als over enige tijd het MBO de beschikking krijgt over de vm. Willem II-kazerne, komt de overdekte rijbaan weer leeg. Wordt dan het bijna een eeuw oude gebouw gebouw gesloopt? Of moet er weer inventief naar een nieuwe gebruiker worden gezocht? Het pand staat op de lijst van 'markante gebouwen', maar of dat voldoende is om aan de slopershamer te ontsnappen?

Brabants Dagblad donderdag 11 november 1993
 

Hekellaan 2

Inleiding

De voormalige militaire manege uit 1900 is gebouwd in Neo-Renaissance bouwstijl naar ontwerp van de Eerst Aanwezend Ingenieur (EAI) kapitein M. Onnen. Zij is gelegen aan de rand van het centrum van de stad, nabij de stadsomwalling. Zij is gebouwd voor de cavalerie van het garnizoen Den Bosch en diende als vervanging van de Oude Rijloods aan het Kruisbroeders-kerkhof. Vergelijkbare loodsen stonden ook elders in het land bijvoorbeeld in Leeuwarden. In later tijd zijn andere functies in het gebouw onder gebracht, waaronder een sport- en feestzaal en een schoolgebouw.

Omschrijving

De eenlaags manege op rechthoekig grondplan meet 44 bij 20 meter en is opgetrokken uit machinale baksteen. Zij heeft een zadeldak, belegd met bitumen als vervanging voor de oorspronkelijke blauwe kruispannen. Het gebouw is negen traveeën lang en drie breed. De traveeën in de langsgevel worden van elkaar gescheiden door lisenen en op de hoeken zijn gemetselde pilasters met verdiepte velden aangebracht. Beide zijn voorzien van profielstenen. Elk travee is voorzien van een rechtgesloten venster met hardstenen onderdorpel en dito aanzet- en sluitstenen. De ramen hebben een driedeling met zesruits schuiframen, geflankeerd door halve zesruits ramen. De westgevel heeft in de middentravee een toegangspoort. De oostgevel heeft een eenlaags aanbouw uit later tijd, waarvoor vijf vensters zijn gewijzigd. De daklijst rust op klossen. Het pand heeft een gemetselde plint rondom. Beide eindgevels hebben een segmentbooglijst. De kopgevel heeft een gestucte deuromlijsting met daarboven een gepaard boogvenster, omsloten door een gemetselde rondboog. De boogvensters zijn voorzien van rechtgesloten zesruits schuiframen en blinde boogtrommels met polychrome tegels. Aan beide zijden van de toegang zijn vergelijkbare vensters aangebracht. Onder de vensters zijn luiken aangebracht, die toegang gaven tot de bergplaatsen. Ook de drie traveeën van de achtergevel zijn voorzien van vergelijkbare gepaarde rondboogvensters, met blinde boogtrommels in de middelste travee. De ramen zijn voorzien van een roedenverdeling. In het interieur zijn de bergplaatsen, de officiersruimten en de tribunes verwijderd. Verder is het interieur ongewijzigd. De kap bestaat uit een beschot van kraaldelen, gedragen door acht ijzeren Polonceau-spanten.

Waardering

De voormalige manege is van algemeen belang. Zij heeft cultuurhistorische waarde als herinnering aan het militair verleden van de vestingstad 's Hertogenbosch en goed voorbeeld van het type militaire rijloods. Zij heeft architectuurhistorische waarde als exponent van Neo-Renaissance bouwkunst en vanwege haar oorspronkelijke vormgeving. Het is voldoende gaaf behouden en zeldzaam als voorbeeld van het type militaire rijloods.

(datum: 17 mei 2001; kadastraalnr: H 4632; monumentnr: 522461)

Rijksdienst voor de Monumentenzorg 2004
 

1993

Frans van Gaal

Hier zit de dag- avond MEAO achter : fragmenten uit de geschiedenis van twee gebouwen
's-Hertogenbosch 3 (1993) 97-100  [pdf]
1993

Henny Molhuysen

Achter de voorgevel : Manege
Brabants Dagblad donderdag 11 november 1993 (foto)
2010

Wim Hagemans

Van manege naar veilighuis
Brabants Dagblad dinsdag 19 januari 2010 (foto)
2010

Robèrt van Lith

Veilighuis in manege stuit op verzet
Brabants Dagblad donderdag 4 februari 2010
2011

Maria de Git

Donkergroen energielabel voor Bosch Rijksmonument
Bossche Omroep zondag 4 december 2010
 

2010

Restauratie Hekellaan 2

De raad wordt voorgesteld een budget van € 1.650.000,- beschikbaar te stellen voor het restaureren en inpandig aanpassen van het pand Hekellaan 2 (voormalig Militair Manege). Het pand heeft een hoge cultuurhistorische waarde. De intentie is om het pand een blijvende functie te geven als Veilinghuis.
B&W besluitenlijst 12 januari 2010
2010

Voorontwerpprojectbesluit Hekellaan 2

Het college stemt in met het voorontwerpprojectbesluit Hekellaan 2. Dit projectbesluit maakt de restauratie en functiewijziging mogelijk voor het pand aan de Hekellaan 2. Het pand is een rijksmonument en is nu nog in gebruik voor tijdelijke huisvesting van het CBK en de kunstuitleen. Het pand wordt volledig gerestaureerd en verbouwd zodat het in zijn oude glorie kan worden hersteld. Het pand krijgt een functie als veilinghuis.
B&W Besluitenlijst 25 mei 2010
 

20 maart 1933