Hoofdmenu

Achter de voorgevel    
Architectuur    
Artikelen    
Rijksmonument    
afb. A.F.A.M. Wetzer, 4 april 2004
Witte Huis (1933) (Citadellaan 24)

Het Witte Huis
Door Henny Molhuysen

Het Amerikaanse 'Witte Huis', kennen we allemaal. En de laatste dagen hebben we overvloedig kennis kunnen maken met het Witte Huis in Moskou; waar het Russische parlement placht te vergaderen. Ook 's-Hertogenbosch heeft haar Witte Huis: Citadellaan 24.

In de twintiger jaren van deze eeuw was de tuberculose een gevreesde ziekte. Eerder stond ze bekend als 'de tering', maar juist deze bevreesdheid zorgde ervoor dat de naam van de ziekte steeds veranderde: de tering werd tuberculose, daarna tbc en vervolgend tb. De gezondheidscommissies ijverden voor een betere huisvesting; daardoor zou de kans op tuberculose veel minder worden. Bevolkingsonderzoeken zouden de ziekte eveneens kunnen bestrijden door de tuberculose in een vroeg stadium te herkennen en te voorkomen dat zij zich verspreidde.
In de zomer van 1924 trokken vier Bossche muzikanten door het land om geld in te zamelen voor de tuberculosebestrijding. B. Roling (viool), Marinus Ogier (viool), Joop Cooymans (orgel) en Harry Cooymans (die rondging met de centenbak) reisden in een door het paard 'Emma' getrokken woonwagen. Ze waren de hele maand augustus musicerend bezig. Teruggekeerd in 's-Hertogenbosch werd de opbrengst geteld. Er kon ruim vijfhonderd gulden overgemaakt worden aan de secretaris-penningmeester van de 'Nederlandse Centrale Vereniging tot Bestrijding van Tuberculose'.
's-Hertogenbosch kreeg een eigen Consultatiebureau. Architect Evers uit Rosmalen ontwierp het karakteristieke gebouw aan de Citadellaan. Vooral vanaf een van de bruggen over de Aa was het een mooi gezicht, dit strakke spierwit geschilderde gebouw aan het eind van de rivier, geklemd tussen twee bastions van de Citadel te zien liggen. Een mooie aanwinst voor het stadsbeeld, maar anderen waren om een andere reden verheugd.
In oktober 1933 werd het gebouw onder grote belangstelling geopend. Deze belangstelling was zo groot, dat de feitelijke opening in het Bossche stadhuis plaatsvond. Burgemeester Van Lanschot memoreerde wat het stadsbestuur inmiddels gedaan had voor de woningbouw, om op die wijze de zuigelingensterfte tegen te gaan. Het consultatiebureau zou aan de gezondheid van de Bosschenaren bij kunnen dragen. De gezondheidsinspecteur was eveneens verheugd bij de opening: „... omdat zij geschiedt, niettegenstaande wij leven in een tijd van ongekende geestelijke en stoffelijke depressies. Ons lichaam moet beschouwd worden als het aardse huis door den schepper aan ons toevertrouwd, wij hebben daarom den plicht de grootste zorg aan het lichaam te besteden”.
In de vijftiger jaren kende Nederland nog grootscheepse bevolkingsonderzoeken naar tuberculose. In de winter van 1957-1958 kwamen 87.25% van alle Bosschenaren naar de Citadellaan om zich te laten onderzoeken. Dit percentage lag boven het landelijk gemiddelde. Deze onderzoeken bleven enkele jaren doorgaan; in de zeventiger jaren hielden zij ten slotte op. Slechts sporadisch leest men tegenwoordig over 'een tb-explosie'. Maar een snelle actie op het ontdekken ervan leidt tot een effectieve bestrijding.
In het voormalige consultatiebureau is nu een architectenbureau gevestigd.

Brabants Dagblad donderdag 7 oktober 1993
 

"Witte huis"
Architect: C.M. Evers (Vught), restauratie Gerard Derks
Bouwjaar: 1933 en 1951 (uitbreiding), 1990 herindeling en restauratie

Oorpronkelijk medisch consultatiebureau.
Het gepleisterde gebouw is een voorbeeld van het 'Nieuwe Bouwen'. Het bestaat uit verschillende kubistische bouwmassa's onder een plat dak met dakterras. Het 'Nieuwe Bouwen' wordt gekenmerkt door het streven naar een heldere verdeling van vertrekken, een voorkeur voor geometrische vormen, een wisselwerking van lucht, licht en ruimte en witte bepleistering. In 1951 is het gebouw in stijl uitgebreid.

Architectuurgids 's-Hertogenbosch (61)
 

Citadellaan 24

Inleiding

Aan de Citadellaan, in een inham van de bastionnering van de Citadel gesitueerd, vrijgelegen voormalig medisch consultatiebureau (het 'witte huis') met langgerekt achtererf, thans in gebruik als woning annex kantoor.

Het pand werd gebouwd in 1934 in opdracht van de Provinciale Noord-Brabantsche Vereeniging tot Bestrijding der Tuberculose naar een ontwerp van architect M. Evers (sr.) in de destijds vernieuwende vormentaal van het Nieuwe Bouwen. De bouwkosten bedroegen f 66.500,--. De belangrijkste wijzigingen dateren uit 1952 en 1990. In 1952 werd het pand aan de noordoostzijde in stijl uitgebreid met een eenlaags volume onder plat door C.M. Evers jr. Interne functiewijzigingen hadden tot gevolg dat ook enkele vensterpartijen in de achtergevel werden aangepast. In 1990 werd het pand gerestaureerd en gerenoveerd. In het oog springende veranderingen daarbij waren hernieuwde wijzigingen in de achtergevel, het vervangen van de afzaten en stalen vensters door turquoise aluminium vensters met overeenkomend profiel en het vervangen van de afdekking van de dakranden. Het interieur werd gemoderniseerd, alhoewel in de hal de oorspronkelijke vloer weer in het zicht is gebracht. In het exterieur is de authentieke lichtblauwe kleur van de luifels teruggebracht.

Omschrijving

Het gedeeltelijk onderkelderde, bepleisterde bakstenen pand beslaat een samengestelde plattegrond en bestaat uit een asymmetrisch cluster van blokvormige een-, twee- en drielaags bouwvolumes onder platte daken, deels voorzien van dakterras of balkon. Centrale spil in het pand is een schijfvormig drielaags volume (waarin onder meer een deel van het trapportaal), aan de noordwestzijde bekroond door een iets hoger oprijzende schoorsteen (waarin sinds 1990 een liftschacht). Direct aan de zuidzijde hiervan voegt zich een tweelaags volume met voorliggend (zuidoostelijk) eenlaags volume waarop balkon met doorgetrokken borstwering. Direct aan de noordzijde voegt zich een tweelaags volume waarop dakterras met doorgetrokken borstwering en in stijl vernieuwde pergola. Verder noordelijk de eenlaags uitbreiding uit 1952. Centraal in de zuidoost- en zuidwestgevel twee gedeeltelijk betegelde entrees met overhangende lichtblauwe betonnen luifels op ijzeren kolommen.

De wit geschilderde gevels worden verlevendigd door donkere horizontale, verticale of cirkelvormige gevelopeningen, waarbij veelal gebruik wordt gemaakt van lateien van gewapend beton. Boven de centrale entree een groot, deels gebrandschilderd glas-in-loodraam (trappenhuis) van Kees van Stiphout uit 1933. Onderlangs het gebouw loopt een gecementeerde plint met daarin twee kelderkoekoeken, een direct onder de centrale entree aan de zuidoostzijde en een aan de noordwestzijde. Alhoewel gemoderniseerd en op onderdelen gewijzigd, is de hoofdopzet van de plattegrond herkenbaar bewaard gebleven. De centraal gelegen kelder strekt zich uit over de gehele breedte van het gebouw; daarboven de vestibule en hal met beglaasde dubbele tochtdeuren met kleine roedenverdeling, terrazzovloer, originele hardstenen dorpels en plint; trappenhuis met granieten trap, ijzeren leuning, balustrade en deels gesmede hoofdbalusters; rondom gegroepeerde vertrekken met deels originele deurlijsten en dorpels. De voormalige wachtkamers zijn woonvertrekken geworden, de voormalige onderzoeksruimten zijn kantoor geworden. De oorspronkelijke röntgenkamer is nog steeds herkenbaar door de volledige afwezigheid van daglicht.

Waardering

Het voormalige consultatiebureau is van algemeen belang. Het object is van belang als bijzondere uitdrukking van de vernieuwende ontwikkelingen in de gezondheidszorg tijdens het Interbellum, verder vanwege het belang voor de typologische ontwikkeling van consultatiebureaus en vanwege het zeer innovatieve karakter van de uiterlijke verschijningsvorm, die kennelijk passend werd geacht voor deze functie. Het object bezit architectuurhistorische waarde vanwege het belang van dit stijlzuiver voorbeeld van het Nieuwe Bouwen voor de architectuurgeschiedenis, vanwege de hoogwaardige esthetische kwaliteiten van het architectonisch ontwerp en de verzorgde detaillering. Het object is van belang vanwege de gaafheid van de hoofdvorm en diverse gaaf bewaard gebleven elementen uit het interieur in relatie tot de visuele en structurele gaafheid van de wijk De Muntel.

(datum: 17 mei 2001; kadastraalnr: G 6083; monumentnr: 522448)

Rijksdienst voor de Monumentenzorg 2004
 

1989

Redactie

Citadellaan 24
Bouwhistorie 's-Hertogenbosch. Jaarverslag '89 (1989) 45
1993

Henny Molhuysen

Achter de voorgevel : Het Witte Huis
Brabants Dagblad donderdag 7 oktober 1993
2000

Jac.J. Luyckx

Aanzienlijke huizen : Het Witte Huis doorgelicht
Bossche Bladen 2 (2000) 39-41  [pdf]
2002

Wim Hagemans

Het Witte Huis - Citadellaan 24
Bossche Pracht 2 (2002) 44-47
2012

Paul Geerts

Binnenkijken in het Witte Huis bij de Citadel
Magazine Den Bosch | Brabants Dagblad zaterdag 27 maart 2012 | 32-37