Hoofdmenu

Achter de voorgevel    
Afbeeldingen    
Artikelen    
Cultuurhistorische inventarisatie    
Links    
Rijksmonument    
afb. A.F.A.M. Wetzer, 20 juli 2008
Hertogsgemaal (Gewande, Krommenhoek)

Dit gemaalgebouw bestaat uit een hoog gedeelte met zadeldak en een lagere aanbouw aan de oostzijde met lessenaarsdak. In het hoge gedeelte zijn de pompen en de elektrische motoren ondergebracht. In het lage gedeelte bevindt zich de transformatorruimte en het bedieningsmechanisme voor de afsluitmiddelen. Het geheel is uitgevoerd in traditionele stijl met boogfriezen onder de goot en getoogde houten vierruitsramen. In de zuidelijke gevel is boven de brede toegangsdeur een gevelsteen met de naam 'Hertogsgemaal' en het jaartal '1940' opgenomen.
In de pompkelder bevinden zich twee elektrisch aangedreven verticale Stork centrifugaalpompen van verschillende capaciteit. In de bovengelegen machinekamer staan twee Heemaf elektromotoren van verschillend vermogen opgesteld. In afwijking van de bestektekening is de elektromotor met het grootste vermogen aangesloten op de pomp met de minste capaciteit.
De beide pompen zijn aangesloten op betonnen uitlaatkokers die uitkwamen in een perskolk. In de mond van de kokers is een tussenschot aangebracht, waardoor vier openingen ontstonden. De perskolk stond in verbinding met de Nieuwe Sluis.
Naast het gemaal aan de zijde van de Blauwe sluis, had de Hertogswetering ten behoeve van de vrije lozing, een verbinding met de perskolk. Als het gemaal werkte werd deze verbinding met een schuif afgesloten. Nadat het gemaal in 1979 buiten gebruik is gesteld, is de perskolk gedempt.
In 1989 is het gebouw door de Stichting Archeologisch en Paleontologisch Museum Hertogsgemaal voor een symbolisch bedrag overgenomen van het waterschap De Maaskant. Het is ingericht als expositieruimte voor archeologische vondsten. De meest essentiële bouwkundige en mechanische onderdelen van het gemaal zijn daarbij behouden gebleven.
Bron: Open Monumentendag 2000

Het Hertogsgemaal
Door Henny Molhuysen

De tentoonstelling ove 'Bataven; boeren en bondgenoten' is afgelopen. Toch kent de stad nog een eigen museum waar aandacht besteed wordt aan de vroegste bewoningsgeschiedenis van de oevers van de Maas. Laten we een eens kijken achter de voorgevel van het Hertogsgemaal.

De oevers van de Maas waren reeds bewoond in het begin van onze jaartelling. Op hoger opgeworpen terpen werd er gewoond. Een begin van een beheersing van het Maaswater kwam in het begin van de veertiende eeuw. Reeds in 1309 werd de 'Polder van der Eigen' opgericht die moest zorgen voor een bedijking en ontwatering van het gebied. Dit alles kon toch niet voorkomen, dat tot het begin van onze twintigste eeuw het gehele gebied iedere winter onder water liep. Bij Beers was de dijk een stukje lager, zodat de Beerse Overlaat in werking trad: het Maaswater overstroomde het gehele noord-oosten van de provincie.
Om dit water in het voorjaar weer weg te krijgen, bezat het gebied een aantal gemalen. Het meest noordelijke van de Polder van der Eigen was het Hertogsgemaal, dat het water aangevoerd kreeg via de Hertogswetering, die het water bij Gewande terugloosde op de Maas.
Vanaf ca. 1930 is men bezig geweest met een flinke verbetering van de afwatering via de Hertogswetering. Niet alles verliep voorspoedig, want er werd wel eens gestaakt bij het Werkverschaffingsproject. Zo staakte men in 1932, want de werkers 'van onder tot boven onder de klei en gewapend met schoppen' kregen voortaan minder betaald. Driehonderd werklozen uit Oss en omgeving hadden weer niets te doen.
Het onderhavige gemaal werd na afloop van het Werkverschaffingsproject gebouwd. De eerste bouwvergunning uit 1939 werd afgewezen, omdat het polderbestuur alles zo goedkoop mogelijk wilde. Aangezien men geen stoommachines installeerde maar elektromotoren, was een plat dak voldoende. Het gemeentebestuur van Empel was niet akkoord en eiste een puntdak. Door dit dak lijkt het alsof het gemaal een stoomgemaal was, maar dat is dus niet zo.
Aan de dijken van de Maas is in de oorlogsjaren veel verwoest. Dat het Hertogsgemaal deze jaren overleefd heeft, komt door twee oorzaken. Enerzijds had men de Duitsers wijs gemaakt dat men het gemaal ook andersom kon laten werken: het Maaswater zou het noordelijk deel van Brabant onder water kunnen zetten. Anderzijds is er weliswaar 75 kg springstof aangebracht, maar deze is niet tot ontploffing gebracht. In 1975 werd deze lading per toeval teruggevonden.
In 1979 raakten het Hertogsgemaal en het ernaast Gemaal Caners buiten werking, omdat er een nieuw kwam, het Gemaal Gewande.
Het Hertogsgemaal kreeg een nieuwe bestemming. Een archeologisch-paleontologische verzameling werd er in ondergebracht. Bezoekers kunnen er nu kennisnemen van overblijfselen van de eens hier levende mammoeten en neushoorns, vondsten van menselijke bewoning van vóór de Romeinse tijd treft u er eveneens aan. En natuurlijk is er aandacht voor de Tempel van Empel.
Slechts éénmaal per maand is het museum voor het publiek toegankelijk: op de laatste zondag van de maand tussen 13 en 17 uur.

Brabants Dagblad donderdag 28 juli 1994
 

Hertogsgemaal
Door Bram Steketee

Het gemaal ligt aan de uitmonding van de Hertogswetering in de buurtschap Gewande. Het object is kadastraal bekend als Gemeente 's-Hertogenbosch, sectie U nr. 348.
Eigenaar/beheerder/onderhoudsplichtige is de Stichting Archeologisch en Paleontologisch Museum Hertogsmaal te 's-Hertogenbosch.

Oorspronkelijke functie

Het gemaal diende om water, zowel uit de Hertogswetering als uit de Hoefgraaf, op de Maas te pompen.

Geschiedenis

Met de sluiting van de Beerse overlaat in 1942 kwam er een einde aan de inundaties in het noordoostelijk deel van Noord-Brabant. De waterbeheersing kon nu worden gericht op de instandhouding van een bepaald polderpeil. De beide sluizen in de mond van de Hertogswetering, de Blauwe Sluis en de Nieuwe Sluis, waren niet geschikt om onder alle omstandigheden een goede waterhuishouding te garanderen. Ter vervanging van de genoemde sluizen werd dan ook in 1940 een elektrisch gemaal gesticht. Het gemaal werd zodanig ingericht dat uit twee boezemwateren namelijk de Hertogswetering en de Hoefgraaf, water werd onttrokken. Het gemaal kreeg de naam Hertogsgemaal.

Technische beschrijving

Het eenlaags gemaalgebouw bestaat uit een hoog gedeelte met zadeldak en een lagere aanbouw aan de oostzijde met lessenaarsdak. In het hoge gedeelte zijn de pompen en de elektrische motoren ondergebracht. In het lage gedeelte bevindt zich de transformatorruimte en het bedieningsmechanisme voor de afsluitmiddelen. Het gebouw is opgetrokken in rode
86
baksteen. het metselverband wijkt af van het gebruikelijke. Er zitten namelijk in elke laag 3 strekken en 1 kop. het geheel is uitgevoerd in traditionele stijl met boogfriezen onder de goot en getoogde houten vierruitsramen. In de zuidelijke gevel is boven de brede toegangsdeur een gevelsteen met de naam 'Hertogsgemaal' en het jaartal '1940' opgenoemen.
In de pompkelder bevinden zich twee elektrisch aangedreven verticale Stork centrifugaalpompen van verschillende capaciteit. In de bovengelegen machinekamer staan twee Heemaf elektromotoren van verschillend vermogen opgesteld. In afwijking van de bestektekening is de elektromotor met het grootste vermogen aangesloten op de pomp met de minste capaciteit. De toevoer van water uit de Hertogswetering werd na het passeren van krooshekken, geregeld met twee hardhouten schuiven van verschillende breedte die elk een inlaatkoker konden afsluiten. Via een hardhouten klep zijn de kokers met elkaar verbonden.
Het water uit de Hoefgraaf werd door een, onder de Rosmalense dijk gelegde, kokerduiker naar het gemaal gevoerd. De duiker sluit aan op de bovengenoemde (zuidelijke) inlaatkoker. Ter plaatse van de aansluiting is een hardhouten puntdeur aangebracht waarmee voorkomen kon worden dat water terugstroomde naar de Hoefgraaf. De beide pompen zijn aangesloten op betonnen uitlaatkokers die uitkwamen in een perskolk. In de mond van de kokers is een tussenschot aangebracht waardoor vier openingen ontstonden. De perskolk stond in verbinding met de Nieuwe Sluis.
Naast het gemaal aan de zijde van de Blauwe sluis, had de Hertogswetering ten behoeve van de vrije lozing, een verbinding met de perskolk. Als het gemaal werkte, werd deze verbinding met een schuif afgeslo-
87
ten. Na dat het gemaal in 1979 buiten gebruik werd gesteld, is de perskolk gedempt. Tegelijkertijd zijn de kokerduikers aan de zijde van de Hoefgraaf afgesloten met een gronddam.

Huidige functie

In 1989 is het gebouw door de Stichting Archeologisch en Paleontologisch Museum Hertogsgemaal voor een symbolisch bedrag overgenomen van het waterschap De Maaskant. Het is ingericht als expositieruimte voor archeologische vonsten. De meest essentiële bouwkundige en mechanische onderdelen van het gemaal zijn daarbij behouden gebleven.

Monumentwaarde

De architectonische waarde van het gebouw is beperkt. Mede door de gaafheid van het pand kan worden gesproken van een industrieelarcheologische belang. Samen met het gemaal Caners vormt het Hertogsgemaal het enige bezit aan oude gemalen in de gemeente 's-Hertogenbosch. In cultuurhistorisch opzicht zijn beide gemalen van betekenis als elementen uit de geschiedenis van de waterhuishouding in het noordoostelijk gebied van Noord-Brabant. Het interieur en de functie als museum dragen daar in sterke mate toe bij. Het complex van Blauwe Sluis met Hertogsgemaal en gemaal Caners is opgenomen in de Indicatieve lijst van het MSP.
88

Waterstaatkundige werken in 's-Hertogenbosch (Utrecht 2000) 86-88
 

Hertogsgemaal

Inleiding

Hertogsgemaal, in 1940 opgetrokken naar plannen van R. VerLoren van Themaat in vormen van de Delftse School. Het gemaal diende om water, zowel uit de Hertogswetering als uit de Hoefgraaf op de Maas te pompen. Met de sluiting van de Beerse overlaat in 1942, kwam er een einde aan de inundaties in het noordoostelijk deel van Noord-Brabant. De waterbeheersing kon nu worden gericht op de instandhouding van een bepaald polderpeil. De beide sluizen in de mond van de Hertogswetering, de Blauwe Sluis en de Nieuwe Sluis, waren niet geschikt om onder alle omstandigheden een goede waterhuishouding te garanderen. Ter vervanging van de genoemde sluizen werd dan ook in 1941 een elektrisch gemaal gesticht. Het gemaal werd zodanig ingericht dat uit twee boezemwateren, namelijk de Hertogswetering en de Hoefgraaf water werd onttrokken. Het gemaal kreeg de naam Hertogsgemaal.

Het gemaalgebouw is anno 1999 ingericht als expositieruimte voor archeologische vondsten. De meest essentiële bouwkundige en mechanische onderdelen van het gemaal zijn daarbij behouden gebleven.

Omschrijving

Het éénlaags gemaalgebouw op rechthoekige grondslag bestaat uit een hoog gedeelte met zadeldak en een lagere aanbouw aan de oostzijde met lessenaardak. De daken zijn gedekt met zwarte, opnieuw verbeterde Hollandse pannen. In het hoge gedeelte zijn de pompen en de elektrische motoren ondergebracht. In het lage gedeelte bevindt zich de transformatorruimte en het bedieningsmechanisme voor de afsluitmiddelen. Het gebouw is opgetrokken in rode baksteen. De muren zijn opgemetseld in een kettingverband van drie strekken en een kop. Op de hoeken zijn smalle gemetselde steunberen geplaatst. Het geheel is uitgevoerd in traditionele stijl met boogfriezen onder de goot en met vernieuwde vierruits vensters met segmentboog. In de zuidelijke gevel is boven de brede segmentbogige toegangsdeur een gevelsteen met de naam "Hertogsgemaal" en het jaartal "1940" opgenomen. Op de hoeken is de ingang verstevigd met betonnen blokken.

Naast de ingang bevindt zich een rood zandstenen gedenksteen voor de bouw van het gemaal. In de pompkelder bevinden zich twee elektrisch aangedreven verticale Stork centrifugaalpompen van verschillende capaciteit. In de bovengelegen machinekamer staan twee verticale Heemaf elektromotoren van verschillend vermogen opgesteld. In afwijking van de bestektekening is de elektromotor met het grootste vermogen aangesloten op de pomp met de minste capaciteit. De toevoer van water uit de Hertogswetering werd na het passeren van krooshekken, geregeld met twee hardhouten schuiven van verschillende breedte, die elk een inlaatkoker konden afsluiten. Via een hardhouten klep zijn de kokers met elkaar verbonden.

Het water uit de Hoefgraaf werd door een onder de Rosmalense dijk gelegde kokerduiker naar het gemaal gevoerd. De duiker sluit aan op de bovengenoemde (zuidelijke) inlaatkoker. Ter plaatse van de aansluiting was een hardhouten puntdeur aangebracht waarmee voorkomen kon worden dat water terugstroomde naar de Hoefgraaf.

De beide pompen zijn aangesloten op betonnen uitlaatkokers die uitkwamen in een perskolk. In de mond van de kokers is een tussenschot aangebracht, waardoor vier openingen ontstonden. De perskolk stond in verbinding met de Nieuwe Sluis. De zes kokers van deze sluis waren met een schuif af te sluiten. Op de buitenfrontmuur die nog gedeeltelijk zichtbaar is, zijn de zes bewegingswerktuigen voor de schuiven gehandhaafd. Deze zijn vervaardigd door de N.V. Tilburgsche Machinefabriek en ijzergieterij, voorheen Gebrs. Mercx te Tilburg. Ook zijn de vier hijswerken ten behoeve van de schotbalken nog aanwezig.

Nadat het gemaal in 1979 buiten gebruik is gesteld, is de perskolk gedempt. Tegelijkertijd zijn de kokerduikers aan de zijde van de Hoefgraaf afgesloten met een gronddam.

Waardering

Het Hertogsgemaal is van algemeen belang. Het heeft cultuurhistorische waarde als bijzondere uitdrukking van de geschiedenis van de waterhuishouding in het noordoostelijk gebied van Noord-Brabant. Het gemaal heeft architectuurhistorische waarde als representant van de Delftse School. Mede door de gaafheid van het pand en de twee nog aanwezige elektrische motoren kan worden gesproken van een industrieel-archeologische waarde. Het heeft ensemblewaarden vanwege de functionele en typologische samenhang met de overige gemalen en sluizen bij Gewande.

(datum: 16 oktober 2001; kadastraalnr: U 348; monumentnr: 522437)

Rijksdienst voor de Monumentenzorg 2004
 

1989

Redactie

Gemalen te Gewande
Bouwhistorie 's-Hertogenbosch. Jaarverslag '89 (1989) 11
1994

Henny Molhuysen

Achter de voorgevel : Het Hertogsgemaal
Brabants Dagblad donderdag 28 juli 1994
2000

Bram Steketee

Hertogsgemaal
Waterstaatkundige werken in 's-Hertogenbosch (2000) 86-88
2009

Jac.J. Luyckx

Aanzienlijke huizen : Hertogsgemaal Gewande
Bossche Bladen 4 (2009) 128-130
 

Archeologisch en Paleontologisch Museum Hertogsgemaal
 

20 juli 2008
20 juli 2008
20 juli 2008
20 juli 2008