Hoofdmenu

Afbeeldingen    
Artikelen    
Raadsbesluiten    
Stadsrekeningen    
Verhalen en legenden    
afb. A.F.A.M. Wetzer, 8 augustus 2007

Waterput (Markt)

De ronde 15de-eeuwse waterput met de iets latere zeskantige fundering van het puthuis.
~~~
Tijdens archeologisch onderzoek zijn ook de fundamenten gedocumenteerd van enig straatmeubilair uit de 15e en 16e eeuw, waarvan het belangrijkste element de stadswaterput is, een enorme structuur van 3,60 m doorsnede, voorzien van een zeshoekig puthuis, waaruit tegen betaling door de stad schoon water werd geleverd. De waterput is afgebeeld op een schilderij van de Markt als Lakenmarkt, daterend uit het tweede kwart van de 16e eeuw. De put is hier voorzien van het Habsburgse wapen (de dubbele adelaar). Keizer Maximiliaan had de stad hiervoor speciale toestemming verleend. Deze stedelijke waterputten zijn algemeen in het Duitse Rijk in deze periode en kunnen nog steeds in vele Duitse steden worden aangetroffen. In Nederland zijn ze echter zeer zeldzaam. Op de fundamenten van de middeleeuwse put is in 1979 een eigentijdse versie van put en puthuis opgetrokken.
www.denbosch.nl

De put op de Markt
Door Henny Molhuysen

Het Bossche marktplein kent nu al tien jaar een eigentijdse versie van de middeleeuwse put die er vroeger gestaan heeft. Het grote plein wordt op die manier onderbroken door een bouwsel. Dat was vroeger ook zo.
Vanaf haar onthulling tot aan de verplaatsing in 1953 tot het intiemere stuk Markt voor het stadhuis, stond het standbeeld van Jeroen Bosch op het grote plein. Vóór dit standbeeld werd opgericht stond op die plaats een hoge lantaarnpaal, de Lange Sijn. Deze paal was genoemd naar een bekende, niet klein uitgevallen, marktkoopman. Voordat deze lantaarn er stond was er een waterpomp, die van de zeventiende tot het einde van de negentiende eeuw drinkwater leverde aan Bosschenaren die niet over een eigen pomp beschikten. Vóór deze pomp stond inderdaad een put op de Markt.
We kennen deze middeleeuwse put van een schilderij, dat thans in het Noordbrabants Museum hangt. Voor het eerst wordt deze put genoemd in 1521. Een jaar later is in de stadsrekeningen al sprake van het herstellen van het leien dak van het puthuis. Op het dak van dit puthuis werd toen tevens een vergulde dubbele adelaar geplaatst. Vlak bij de put stond een klein kapelletje met een beeldje van Onze Lieve Vrouw.
Behalve de afbeelding van de middeleeuwse put kennen we ook enkele bepalingen omtrent het milieu ten aanzien van deze put. Er moest immers drinkwater uitkomen! Uit 'Het Geboeiboeck' van de stad - dat in het Stadsarchief berust - lezen we ook enige bepalingen over de put: „Wat men bij experientie (= onderzoek) bevonden heeft dat verscheyden personen, soe mans, vrouwen, kynderen ende andere van lychter konditien (= van bedenkelijk allooi), t'sey soe bij dage als nachte, voorderen (= wagen) vuylnisse te dragen oft seyn gevoech te doene oft water te maeken aen ende omtrent den putte staende op deser merckt ende van gelijcken verscheyden vuyllicheyden, doode beesten, houdt, beenderen ende steenen in den voorseyde putte te werpen, doer denwelcken denselven putte ende d'water vandyen wordt onsuver ende onbequaem om mede te coeken (= koken) oft andersyns te gebruycken, dat van gelijcken die eemers (= emmers) ende ketenen van den selven putte bij enige door onachtsaemheyt ontstucken, laeten lopen tot groeten ongereyve van de borgeren ende costen van den selven”.
Het gevolg van deze constatering is natuurlijk dat het Bossche stadsbestuur enige bepalingen vaststeld ten aanzien van het gebruik van de put op de Markt en de zich elders bevindende openbare putten. En op overtredingen ervan strenge straffen stelt.
Milieubepalingen in onze stad van ruim vier-en-een-halve-eeuw geleden!


Brabants Dagblad donderdag 9 november 1989
 

1989

Henny Molhuysen

Verhalen en legenden : De put op de Markt
Brabants Dagblad donderdag 9 november 1989 (foto)
1998

Frits op ten Berg

Het puthuis op de Markt
KringNieuws 3 (1998) 12
1998

Jack Snackers

Zwarte Riek en de waterput
Rond Janus & Bet 4 (1998) 7-9
2002

Hans Janssen

Put en pomp op de Markt : De materiële gegevens
Bossche Bladen 3 (2002) 80-82  [pdf]
2002

Aart Vos

Een put op de Markt
Bossche Archeologische en Bouwhistorische Bijdragen 3 (2002) 83-85
2002

Theo Hoogbergen

Reconstructie waterput gewenst : Archeologische en historische argumenten
Bossche Bladen 3 (2002) 102-103  [pdf]
2006

Jan van Laarhoven

Column
Bossche Bladen 2 (2006) 37  [pdf]
2006

Wim Hagemans

Pleidooi voor Mariakapel en puthuis op de Markt
Brabants Dagblad woensdag 25 januari 2006 (foto)
2007

Wim Hagemans

Archeoloog trof de stad in het hart
Brabants Dagblad woensdag 25 juli 2007 (tekening)
2007

Wim Hagemans

Puthuis moest leegte Markt opvullen
Brabants Dagblad woensdag 1 augustus (foto)
2007

Wim Hagemans

'Wie biedt op puthuis van de Markt?
Brabants Dagblad donderdag 9 augustus (foto)
2007

Wim Hagemans

Roep om puthuis en kapelletje op Markt
Brabants Dagblad dinsdag 4 september
2008

Wim Hagemans

Het puthuis van de Markt is zijn leien al kwijt
Brabants Dagblad woensdag 9 januari 2008 (foto)
2008

Redactie

Middeleeuwse waterput weer even open
Brabants Dagblad maandag 18 februari 2008
2008

Petra Dircks

Verdwenen puthuis maakt de tongen los
Brabants Dagblad woensdag 20 februari 2008
2008

Wim Hagemans

Glazen plaat over waterput Markt
Brabants Dagblad donderdag 27 maart 2008 (foto)
2008

Wim Hagemans

Een zitplek én zicht op de put
Brabants Dagblad donderdag 13 november 2008 (tekening)
2008

Redactie

Put zichtbaar op Markt
Stadsblad woensdag 19 november 2008 (foto, tekening)
2009

Redactie

Otwerp putdeksel nog niet rond
Brabants Dagblad dinsdag 21 april 2009
2009

Redactie

Maskering put op Markt veel later
Brabants Dagblad woensdag 7 oktober 2009
2009

Marc Brink

Glazen plaat op Markt later
Brabants Dagblad donderdag 8 oktober 2009
2010

Wim Hagemans

Toch vlakke glasplaat op put Markt
Brabants Dagblad zaterdag 30 januari 2010
2010

Wim Hagemans

Oude puthuis krijgt nieuwe plek bij Koning Willem I College, zichtbaar vanaf Vlijmenseweg
Brabants Dagblad zaterdag 30 januari 2010
2010

Wim Hagemans

Put op Markt wordt weer zichtbaar
Brabants Dagblad dinsdag 14 september 2010
2010

Erwtenman

Wie houdt de put schoon?
Brabants Dagblad dinsdag 16 oktober 2010
2010

Redactie

Glasplaat op put markt nu elke dag geveegd
Brabants Dagblad woensdag 27 oktober 2010
2010

Redactie

Glasplaat put op Bossche Markt gescheurd
Brabants Dagblad vrijdag 31 december 2010
2011

Onvrede over put Bossche Markt

• Bosschenaren verbazen zich over uitblijven van nieuwe glasplaat op put op Markt.
• Bosch Belang stelt vragen aan het college van B. en W.
• Woordvoeder meldt dat college nog geen beslissing heeft genomen over vervanging.
Robèrt van Lith | Brabants Dagblad zaterdag 13 augustus 2011
2011

Redactie

Bosch Belang wil op Mart puthuis terug
Brabants Dagblad dinsdag 23 augustus 2011
2011

Erwtenman

Struikel niet over de put
Brabants Dagblad donderdag 25 augustus 2011
2011

Frans van Gaal

'Onder de Boschboom' : Puttegepruttel
Bossche Omroep zondag 11 september 2011
2011

Redactie

Nieuw glas boven put Markt kost 43.500 euro
Brabants Dagblad donderdag 15 september 2011
2011

Put pas in november te zien

• College wil constructie 'deksel' puthuis vervangen: kosten 43.500 euro.
• Puthuis is pas in november te zien vanwege de lange levertijd van de constructie.
• Fracties dienen initiatiefvoorstel in voor nieuw puthuis.
Wim Hagemans | Brabants Dagblad donderdag 15 september 2011
2011

Paul Roovers

Meer fracties willen puthuis en kapel terug
Brabants Dagblad dinsdag 20 september 2011
2011

CDA sluit 'put' niet uit

• Fractie CDA peilt op eigen website meningen over puthuis op de Markt in Den Bosch.
• Als CDA-fractie initiatiefvoorstel ondersteunt ontstaat raadsmeerderheid voor nieuw puthuis met Mariakapel.
Paul Roovers | Brabants Dagblad woensdag 21 september 2011
2011

Herplaatsen puthuis creatieve armoede

Terugplaatsen van een puthuis op de Bossche Markt is symbool van behoudzucht en conservatisme. De stad moet niet in het verleden begraven worden.
Lisette van der Swaluw | Brabants Dagblad zaterdag 24 september 2011
2011

Wim Hagemans

Ook B. en W. vinden houten balken op beschadigde put nu geen gezicht
Brabants Dagblad donderdag 29 september 2011
2011

Puthuis en kapel zeer kansrijk

• Politiek meerderheid in gemeenteraad voor terugkeer puthuis en Mariakapel pas als CDA 'ja' zegt.
• Bouw van puthuis op Markt Den Bosch goedkoper dan vervangen kapotte glasplaat bij middeleeuwse put.
Domien van der Meijden | Brabants Dagblad vrijdag 11 november 2011
2011

Domien van der Meijden

'Puthuis en Mariakapelletje op proef bouwen'
Brabants Dagblad zaterdag 26 november 2011
2011

Politiek stoeit met puthuis

• CDA ook voor terugkeer puthuis en Mariakapel.
• Initiatief van vijf partijen (Trots hoort nu bij VVD) kan rekenen op meerderheid.
• College wil nog bredere discussie over (eigentijds) ontwerp puthuis en kapel.
Domien van der Meijden | Brabants Dagblad donderdag 1 december 2011
2011

Oh nee, niet wéér het Puthuis, dan liever een lege Markt

Begin 2008 verdween het puthuis van de Bossche Markt. Er kwam een glazen plaat boven de middeleeuwse put voor in de plaats. De Bossche gemeenteraad wil nu alsnog dat het puthuis en een Mariakapeletje terugkeren op de Markt. Het plan is omstreden. Er zijn felle vóór- en tegenstanders. Ook binnen de redactie van het Brabants Dagblad. Redacteuren Domien van der Meijden en Tilly van Uffelen kruisen de degens.
Tilly van Uffelen | Brabants Dagblad zaterdag 3 december 2011
2011

Markt levendiger met puthuis, kapelleke en een paar bomen

Begin 2008 verdween het puthuis van de Bossche Markt. Er kwam een glazen plaat boven de middeleeuwse put voor in de plaats. De Bossche gemeenteraad wil nu alsnog dat het puthuis en een Mariakapeletje terugkeren op de Markt. Het plan is omstreden. Er zijn felle vóór- en tegenstanders. Ook binnen de redactie van het Brabants Dagblad. Redacteuren Domien van der Meijden en Tilly van Uffelen kruisen de degens.
Domien van de Meijden | Brabants Dagblad zaterdag 3 december 2011
2011

Uithaal richting kapel op de Markt

• Bossche gemeenteraad beslist vanavond over terugkeer puthuis en Mariakapel op Markt.
• GroenLinks haalt vooral fel uit richting VVD.
• Als voorstel wordt aangenomen, moeten puthuis en kapel uiterlijk mei 2013 klaar zijn.
Robèrt van Lith | Brabants Dagblad dinsdag 13 december 2011
2011

Nieuw puthuis duurt nog tijd

• Eerst gedegen onderzoek naar historisch verantwoorde bouw van puthuis op Bossche Markt.
• College verdeeld over terugkeer puthuis.
• Meerderheid steunt initiatief terugbouwen puthuis.
Domien van de Meijden | Brabants Dagblad woensdag 14 december 2011
2012

Ronald Glaudemans

Een stukje puthuis? : Bekroning puthuis in Londen
Bossche Bladen 1 (2012) 14-16
2012

Domien van der Meijden

Nader onderzoek kapel en puthuisje op Markt
Brabants Dagblad woensdag 4 april 2012 | 29
 

2007

Beantwoorden vragen Puthuis

Het college beantwoordt vragen van Stichting ’s-Hertogenbossche Monumentenzorg en de Kring Vrienden van ´s-Hertogenbosch over het puthuis op de Markt. Het college laat onder meer weten dat de sloop van het puthuis is vastgesteld door de gemeenteraad. Het is de bedoeling dat op de plek van het puthuis een kunstwerk komt.
B&W Besluitenlijst 30 oktober 2007
 

1520 Kapittel 62.
De waterput op de Markt te 's Hertogenbosch gemaakt.
Stads Rekeningen 1 (1520-1521) 356
1521 Kapittel 69.
Metalen pijpen aan den waterput op de Markt.
Stads Rekeningen 1 (1521-1522) 373
1521 Kapittel 71.
IJzerwerk aan de put op de markt.
Stads Rekeningen 1 (1521-1522) 374
1521 Kapittel 74.
Metalen gegoten pijpen voor den waterput op de Markt.
De arend met de kroon en verdere ornamenten boven dien put geplaatst, verguld en geschilderd.
Verdere materialen tot dien put gebruikt.
Drakenhoofden die het water in de bakken spuwde.
Stijgerwerk aan de put op de Markt.
Schilderen van den waterput.
Emmers voor den put.
Namensche hardsteen voor de vischbrug en aan den put gebruikt.
Stads Rekeningen 1 (1521-1522) 376
 

15 september 2010