De Boze Griet (Bastion Oranje)
Het Kanon Stuergewhalt ook wel de "Boze Griet" genaamd op het bastion Oranje
Bron: Stadsarchief (0003767)
~~~
In 1510 sluit het stadsbestuur een overeenkomst met de Keulse meestersmid Jan Zeghem over het smeden van een groot kanon. Als eindelijk het kanon wordt afgeleverd, blijkt het ondeugdelijk te zijn. De Keulse smid trekt terug naar zijn woonplaats en klaagt bij zijn stadsbestuur het Bossche schepencollege aan, daar zij hem niet méér willen betalen. Na een proces betaalt de stad tenslotte. Het kanon dat officieel 'Stoer Geweld' heet, wordt gewoonlijk 'De Boze Griet' genoemd.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
Op bastion 'Oranje' tegenover het refugiehuis ligt het kanon 'Stuerghewalt' bijgenaamd 'De Boze Griet', een gevaarte van 6,34 m met een vuurmond (van 17 cm kaliber) in de vorm van een vissekop, in 1511 gesmeed door een Keulse smid. 'Griet' was in de 14e en 15e eeuw een gebruikelijke naam voor vuurmonden van zeer grote afmetingen. In Vlaanderen spreekt men van een Dulle Griet. De Duitstalige inscriptie luidt in vertaling: 'Stoer geweld heet is, 's-Hertogenbosch behoed ik'. Bluf, want het kanon bleek bij de aflevering onbruikbaar.
Bron: www.stelling.nl/denbosch/zien.htm
De boze Griet op Bastion Oranje.
Stadsarchief dossier 7472 (1948 t/m 1974)
|
| |
|
"Boze Griet"
Door Henny Molhuysen
Op bastion Oranje ligt een indrukwekkend kanon, door de Bosschenaren "Boze Griet" genoemd. Het werd in het begin van de zestiende eeuw vervaardigd, toen stad en Meierij veel te lijden hadden van de zogenaamde "Gelderse oorlogen". Bij de verovering van het kasteel Poederoyen had de "groete busse", het enige grote kanon van de stad, veel te lijden gehad en moest nodig gerepareerd worden.
Nadat de stad tevergeefs een beroep op keizer Maximiliaan had gedaan om een grote metalen "busse" ter beschikking te stellen, besloot het stadsbestuur om naast de reparatie van het oude kanon, twee nieuwe bronzen kartouwen aan te schaffen. "Ter vocomenen van der artilriën" had men nog behoefte aan een vierde grote vuurmond. In 1510 nam men contact op met meester Johan Fyck van Zeghen, een Keulse smid, om te komen tot het vervaardigen van zo'n geschut.
Nu wist men van deze man alleen dat hij uitmuntende aambeelden kon smeden. Een aambeeld is echter iets anders dan een kanon en daar zou men nog wel achter komen!
Al te vlot was meester Jan niet. Pas na zo'n 22 maanden verzocht hij een deputatie van het stadsbestuur te komen kijken. Men besloot tot proefschieten buiten de Vughterpoort. Helaas, het kanon beantwoordde totaal niet aan de verwachtingen; de kogel kwam er in stukken uit. Het "Stuerghewalt" (stoer geweld), zoals het kanon officieel heet, was dan ook totaal verkeerd gemaakt. Wat had de smid namelijk gedaan? Normaal werden zowel bronzen als ijzeren kanonnen gegoten over een kern, maar de Keulse smid had het kanon vol gegoten en daarna de loop uitgeboord.
De loop van een kanon uitboren was in die tijd echter een techniek, die nog niet werd beheerst en waar men ook de gereedschappen niet voor had. Ook de verhouding van het kanon klopte niet met de grootte van de kogels die het had moeten afschieten.
Na dit fiasco volgde een jarenlang proces. Jan van Zeghen was namelijk ondanks zijn belofte om in de stad te blijven, toch maar naar Keulen teruggekeerd en probeerde vandaaruit toch uitbetaald te krijgen. Het gevolg was onder meer dat men in Keulen bezittingen van Bosschenaren in beslag nam. 's-Hertogenbosch antwoordde door hetzelfde te doen met bezittingen van mensen uit Keulen. Uiteindelijk kwam men in 1532 tot een akkoord, waarbij de stad 's-Hertogenbosch de smid alsnog tweehonderdenvijftig carolusgulden betaalde.
Bij de verdediging van 's-Hertogenbosch heeft het kanon nooit dienst gedaan. De mond van de "Boze Griet" heeft lang in de toren van het stadhuis gehangen, als contragewicht voor het uurwerk. De rest van het kanon lag op de binnenplaats achter het stadhuis. Daar dreigde het in 1677 zelfs ontvoerd te worden!
Toen de stadsmuren aan de zuidzijde van de stad, bij De Bossche Broek, eenmaal gerestaureerd waren, kreeg de "Boze Griet" daar een nieuwe rustplaats. Er is dus geen onschuldiger kanon. Het is jammer, dat ook deze Bossche curiositeit niet ontsnapt is aan de verfkwast of spuitbus.
Brabants Dagblad vrijdag 1 juni 1984
|
| |
| 1845 |
L.S.R. Sesseler
Verslag wegens het gesmeed ijzeren stuk geschut liggende op de binnenplaats achter het Stadhuis te 's-Hertogenbosch
Bijdragen tot de geschiedenis, oudheden, letteren, statistiek en beeldende kunsten der Provincie Noord-Braband 1 ('s Hertogenbosch 1845) 373-394
|
| 1845 |
C.R. Hermans
Nog iets over het gesmeed ijzeren stuk geschut te 's Hertogenbosch
Bijdragen tot de geschiedenis, oudheden, letteren, statistiek en beeldende kunsten der Provincie Noord-Braband 2 ('s Hertogenbosch 1845) 97-107
|
| 1853 |
R.A. van Zuijlen Jr.
Nog iets over het gesmeed ijzeren stuk geschut, genaamd Stuerghewalt, liggende op de binnenplaats achter het stadhuis te 's Hertogenbosch
Noordbrabant. Wetenschappelijk tijdschrift 1 (1853) 17-23
|
| 1880 |
J.C.A. Hezenmans
De historie van een oud kanon
Volks-Almanak voor Nederlandsche katholieken in het jaar des Heeren 1881. XXXe jaar
C.L. Van Langenhuysen (Amsterdam 1880) 180-190
|
| 1895 |
W.R.H. Wakker
Uit het bewogen leven van het oude kanon van 's Hertogenbosch
Elsevier's geďllustreerd maandschrift (maart 1895) 165-184
|
| 1897 |
W.R.H. Wakker
De "Stuerghewalt" of zoogenaamde " Booze Griet" van 's-Hertogenbosch
Berger & Mosmans ('s-Hertogenbosch 1897)
|
| 1984 |
Henny Molhuysen
Oe gotte kčk daor : „Boze Griet”
Brabants Dagblad vrijdag 1 juni 1984 (foto)
|
| 1999 |
Redactie
Boze Griet
Zuider Info 2 (1999) 7
|
| 2001 |
Harrie Boekwijt
Het Stuer Gewalt. Grof geschut tegen de Geldersen?
Bossche Bladen 3 (2001) 91-92 [pdf]
|
| 2004 |
Henk Bruggeman
De geschiedenis van: Het gesmeed ijzeren stuk geschut Stuer-ghewalt
Henk Bruggeman ('s-Hertogenbosch 2004)
|
| 2005 |
Kees Smit
Stuerghewalt en Jan Fick van Zeghen : Een uitzonderlijk kanon en zijn maker
Bossche Bladen 4 (2005) 120-124 [pdf]
|
| |
| 1677 |
Enige ruiters proberen het kanon 'De Boze Griet' (liggend achter het stadhuis) naar de haven te brengen en te verschepen. Het stadsbestuur komt erachter. Het blijkt dat het kanon (eigendom van de stad) door de Raad van State is weggeschonken aan Maurits van Nassau. Maurits schrijft een brief aan de stad, waarbij hij zegt niet op de hoogte te zijn van het feit dat de stad de bezitter van het kanon is. Hij verzoekt de stad het hem te schenken. Dat gebeurt niet.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
|
| |
| 2003 |
Restauratie kanon
Het college besluit het kanon 'Stuer Ghewall'(of: 'Boze Griet') te laten restaureren door de Stichting Bouwopleidingen Regio Den Bosch. Dit smeedijzeren kanon uit 1511 wordt na restauratie waarschijnlijk geplaatst in het 'Bastionder' op Bastion Oranje.

B&W Besluitenlijst 1 september 2003
|
| |
| 1509 |
Kapittel 22.
• Overeenkomst der stad en de Meijerij van 's-Hertogenbosch met den smid Jan vanZeghen te Keulen, tot het smeden der groote ijzeren noodslang bekend onder den naam van Stuerghewalt, alsnog op de binnenplaats achter het stadhuis te 's-Hertogenbosch liggende.
• Twee smidsen daartoe in den Jongen Schutsbogaard daargesteld.
• Materialen tot die smidsen en gereedschappen, benevens tot het bouwen van een huisje tot berging der gereedschappen.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1509-1510. Deel 1, blz 199
|
| 1510 |
Kapittel 15.
• Smeden der ijzeren noodslan genaamd Stuer-ghewalt.
• Werkloon en kostgeld van mr. Jan van Zegen en zijnen knecht voor het smeden van het Stuerghewalt in het rekeningjaar St. Remeys 1510 tot St. Remeys 1511.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1510-1511. Deel 1, blz 212-213
|
| 1511 |
Kapittel 47.
• Nadere uitgaven tot het maken van de groote noodslang het Stuer ghewalt, gemaakt door mr. Jan van Zegen uit Keulen.
• Het Stuer ghewalt gesmeed zijnde, wordt geboord.
• Het Stuer ghewalt voldoet bij de proeve niet, de kogels komen er gebroken uit, de maker neemt aan het stuk te verboren.
• Dagloonen aan werklieden in het versmeden en verboren van het Stuer ghewalt.
• Beproeving van het Stuer ghewalt buiten de Vuchterpoort, bewaking van dat stuk geschut, kleine uitgaven aan brand en licht, alsmede aan lonten, om daarmede het Stuer ghewalt te ontsteken.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1511-1512. Deel 1, blz 243-244
|
| 1511 |
Kapittel 57.
• Arbeidsloon aan onderscheidene timmerlieden tot het opwinden en in den grond graven van de groote noodslang, genaamd het Stuer ghewalt, ten einde die te kunnen boren.
• Het Stuer ghewalt geboord zijnde, uit den grond gegraven.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1511-1512. Deel 1, blz 248-249
|
| 1512 |
Kapittel 26.
• Het Stuer ghewalt nagezien wegens een gebrek van binnen.
• Beproeving en regeling van de groote kartouwen.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1512-1513. Deel 1, blz 277-278
|
| 1513 |
Kapittel 20.
Proces van den bussmid Jan van Zegen te Keulen over het Stuer ghewalt.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1513-1514. Deel 1, blz 290
|
| 1514 |
Kapittel 54.
Proces in de Raad van Brabant met Jan van Zegen, kanonsmid te Keulen, in het geschil over het Stuer ghewalt en in andere zaken.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1514-1515. Deel 1, blz 293
|
| 1514 |
Kapittel 55.
Proces te 's-Hertogenbosch voor Schepenen en Schout te Heusden belegd, ter zake van de eisch van Jan van Zeghen, bussensmid te Keulen.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1514-1515. Deel 1, blz 297
|
| 1514 |
Kapittel 67.
Een gedeputeerde uit Keulen om met de stad 's Hertogenbosch het proces aangaande het Stuer ghewalt in der minne af te doen.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1514-1515. Deel 1, blz 301
|
| 1514 |
Kapittel 68.
• Mandement van contra-arrest tegen die van Keulen. Proces over het Stuer ghewalt.
• Schout en Schepenen van Heusden, benoemde Commissarissen voor het getuigenverhoor in zake het proces over het Stuer ghewalt, hebben in dat verhoor zitting te Vlijmen.
• Nadere getuigenverhoor door hen te 's Hertogenbosch, gehouden in de herberg genaamd de Roode Poort.
• De Regering van 's Hertogenbosch geeft hen eenen maaltijd.
• Nadere loop van het proces.
• Appointement op het rekwest om contra-arrest tegen die van Keulen.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1514-1515. Deel 1, blz 302-303
|
| 1515 |
Proceskosten in het proces over het Stuer ghewalt.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1515-1516. Deel 1, blz 312
|
| 1521 |
Kapittel 62.
• Vervolg van het proces der stad met den bussensmid Jan Zeeghen te Keulen.
• Geestelijken naar Keulen, om het proces met den bussensmid af te doen.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1521-1522. Deel 1, blz 371-372
|
| 1521 |
Kapittel 74.
• Contra arrest tegen die van Keulen in het proces der stad met den bussensmid Jan van Zeeghen ten uitvoer gelegd.
• Proceskosten ter zaken van het proces met den bussensmid Jan van Zeeghen te Keulen.
• Commissie naar Keulen om het proces met den bussensmid Jan Fyck van Zeegen in der minne af te doen.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1521-1522. Deel 1, blz 375-378
|
| 1531 |
Kapittel 103.
Afdoening van het proces, sedert jaren gevoerd met den Keulschen smid Jan Fijck van Zeghen, over het door hem te 's Hertogenbosch gesmeedde monsterkanon, genaamd Stuer ghewalt, thans nog op de binnenplaats achter het stadhuis liggende.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1531-1532. Deel 1, blz 487
|
| 1544 |
Kapittel 26.
• Het Stuer Ghewalt en ander geschut buiten de de St. Janspoort gebragt, afgeschoten en wederom schoongemaakt.
• De groote ijzeren slang (het Stuer Ghewalt) door de schoolkinderen buiten St. Janspoort gebragt.
• Terugbrenging van het geschut in het artilleriehuis.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1544-1545. Deel 1, blz 625
|
| 1566 |
Kapittel 23.
Hout voor de groote noodslang het Stuer Ghewald, en verder hout tot de vestingwerken de werf en verlaat buiten de Boom.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1566-1567. Deel 1, blz 770
|
| 1574 |
Kapittel 24.
De groote slang genaamd het Stuer-Ghewalt aan de Vuchterpoort gebragt.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1574-1575. Deel 2, blz 904
|
| 1578 |
Kapittel 8.
Lepel, wisser en aanzetter voor het Stuerghewalt.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1578-1579. Deel 2, blz 978
|
| 1578 |
Kapittel 16.
Herstelling aan het Stuerghewalt.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1578-1579. Deel 2, blz 980
|
| 1580 |
Kapittel 19.
Het Stuerghewalt op de wallen gebragt.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1580-1581. Deel 2, blz 1013
|
| |
|
| Onbekend |
|
|
| Onbekend |
|
|
|
|