Hoofdmenu

Achter de voorgevel    
Artikelen    
Benaming    
Geschiedenis    
Links    
Orgel    
Rijksmonument    
Verdwenen stadsbeelden    
afb. A.F.A.M. Wetzer, 4 augustus 2007
Grote Kerk (1821) (Kerkstraat 20)

De katholieken kregen via bemiddeling van Napoleon de Sint Janskerk terug, maar moesten wel zorgen voor een andere kerk voor de hervormden.
Bron: Boschlogie
~~~
De brede trap voor de kerk werd in 1995 aangebracht tijdens de herinrichting van de binnenstad naar een ontwerp van de Spaanse architecte Beth Gali.
Bron: Folder Grote Kerk

Een bepleisterde zijgevel aan de Annaplaats
Door Henny Molhuysen

Even weg van de drukke winkelstraat, een zijstraat in, dat een 'plaats' blijkt te zijn. Met op het eind een integrerende grote muur. Vandaag nemen we een kijkje achter de zijgevel van de Nederlands Hervormde Kerk, zoals deze zich aan de Annaplaats bevindt.

Als we vanuit de Hinthamerstraat door het poortje met de - moderne - beeltenis van St. Anna te Drieën doorlopen komen we op een plaats uit, waar het er een beetje rommelig uitziet. Soms staan er auto's geparkeerd en tref je er vuilnisbakken aan. En als je de hoek omloopt, kom je voor een grote muur te staan: de zijkant van de Nederlands Hervormde Kerk. Alleen deze zijde is bepleisterd, terwijl je aan de andere zijden (Kerkstraat en Gasselstraat) alleen maar een bakstenen gevel ziet.

Speldenmakersklokje

In 1471 gaf paus Sixtus IV aan het bestuur van het Groot Ziekengasthuis toestemming de kapel van het gasthuis te verkopen. Elf jaar later verkocht men het kerkgebouw aan de Broederschap van de Heilige Anna. Deze Broederschap sloopte de kapel in 1523 en wilde er een nieuw kerkgebouw neerzetten. Men begon met de bouw van het hoge priesterkoor met een torentje en een spits. Echter, door de economische achteruitgang van de stad in het tweede kwart van de zestiende eeuw kon de bouw van het gehele kerkgebouw geen doorgang vinden: de Broederschap beschikte toen slechts over het priesterkoor dat als kapel werd ingericht. In deze kapel stonden twee altaren: één toegewijd aan de Heilige Anna, de moeder van Maria, en de andere aan de Heilige Naam Jezus. De klok in de kapeltoren stond bekend als 'het speldenmakersklokje', omdat met het luiden van deze klok de begin- en eindtijd van de arbeid van de speldemakers werd aangeduid.

Beschilderd plafond

In 1629 verliet de katholieke broederschap de kapel. De twee altaren en een groot beeld van St. Christoffel werden uit het kerkgebrouw verwijderd. Maar het blééf een kerkgebouw en wel voor de Waalse Kerk, aangezien veel soldaten die godsdienst beleden. De kerk werd verfraaid met een houten plafond, afkomstig uit de gesloopte Petrus en Pauluskerk aan het Ortheneinde. Het schilderwerk van dit plafond stelde de lotgevallen van de apostelen voor en kon kennelijk de goedkeurig van de Kerkeraad met zich meedragen. In 1659 kreeg de kapel een orge. Zeven jaar later kreeg de Waalse gemeente een tweede predikant. In 1799 sloeg de bliksem in de kapel in en het torentje verbrandde. Vanaf die tijd werd het dak door een koepeltje bekroond. Misschien was er wel méér verwoest, maar kon de inmiddels zeer klein geworden Waalse gemeente de kosten niet meer dragen. Zo telde de Waalse gemeente in 1805 nog slechts 43 zielen.

Kerkenruil

In 1810 gaf Napoleon de katholieken de Sint Jan weer terug, maar in werkelijkheid duurde het tot 11 december 1816 voor Koning Willem I met zijn handtekening de oplossing tussen de verschillende kerkgenootschappen over de kerkgebouwen bekrachtigde. In deze overeenkomst was vermeld, dat er achter het Geefhuis een nieuw Hervormde Kerk gebouwd zou worden, en dat het stadsbestuur de beschikking kreeg over de voormalige Annakapel om deze af te breken en de grond een nieuwe bestemming te geven. Het plan wijzigde echter: de hervormden hadden een andere mening als de koning en de gemeenteraad. In oktober 1819 werd de Annakapel voor sloop verkocht door de gemeente bij notaris Jan de Bergh; het gebouw werd toen omschreven als 'een zeer groot en hoog kerkgebouw, genaamd de St. Annakapel, voorheen gediend hebbende voor de Waalsche Gereformeerde Kerk'.
De hervormden kregen de beschikking over het bouwterrein en realiseerden een kerk met een plein ervóór, aan de zijde van de Kerkstraat. Op 4 september 1819 werd de bouw van de kerk aanbesteed en op zondag 6 januari 1822 werd het kerkgebouw plechtig in gebruik genomen. De Waalse gemeente betrok in dat jaar de vm. Geertruykerk en verhuisde later naar de Verwersstraat.

Pleinen

Het Hervormde kerkgebouw lag aan drie zijden geheel open: het grensde aan een plein aan de Kerkstraat en een open terrein aan de Hinthamerstraat, hoek Gasselstraat. De Gasselstraat liep langs de kerk en enkel aan de zijde van de St. Annaplaats was het terrein grotendeel volgebouwd. In het begin van deze eeuw werd het open terrein aan de Hinthamerstraat volgebouwd en de hekken van het plein aan de Kerkstraat verdween toen deze straat vijfentwintig jaar geleden ingericht werd tot een voetgangersgebied.
Alleen de zijde van de Annaplaats is de bepleisterde gevel van de kerk nog te zien zoals zij er hondervijftig jaar geleden uitzag.

Brabants Dagblad donderdag 14 november 1996
 

Gasselstraat 3
Nederlandse Hervormde Kerk. Strakke klassicistische baksteen-architectuur uit 1821, met halfronde bovenvensters en enigszins kruisvormig door uitbouwen voor een ingangsportaal en voor de orgeltribune. Orgel met Hoofdwerk en Bovenwerk, in 1831 gemaakt door J. Batz.

(datum: 21 februari 1991; kadastraalnr: H 5423; monumentnr: 21600)

Rijksdienst voor de Monumentenzorg 2004
 

'Grote Kerk' aan een plein zonder echte naam
Door Henny Molhuysen

Toen op 14 september 1629 de capitulatie tussen Frederik Hendrik en de overwonnen stad 's-Hertogenbosch getekend werd, bleek er nog maar één hervormde in de stad te wonen. Dat aantal werd in de jaren daarna steeds groter. Ongeveer éénvijfde van de Bosche bevolking is tot ver in de twintigste eeuw hervormd. Van 1629 tot het begin van de negentiende eeuw beschikten de hervormden over de Sint-Janskerk.
In 1810 gaf Napoleon de katholieken de Sint-Jan terug, maar in werkelijkheid duurde het tot 11 december 1816 voor Koning Willem I met zijn handtekening de oplossing tussen de verschillende kerkgenootschappen over de kerkgebouwen bekrachtigde. In deze overeenkomst was vermeld, dat er achter het Geefhuis (in de Hinthamerstraat) een nieuwe Hervormde kerk gebouwd zou worden, en dat het stadbestuur de beschikking kreeg over de voormalige Annakapel. De plannen wijzigden echter en in oktober 1819 werd de Annakapel 'een zeer groot en hoog kerkgebouw, genaamd de St. Annakapel, voorheen gediend hebbende voor de Waalsche Gereformeerde Kerk' voor sloop verkocht door de gemeente.
De hervormden kregen thans de beschikking over een groot bouwterrein dat zij nog uitbreidden door aan de Kerkstraat zes huizen aan te kopen en deze te slopen. Op 4 september 1819 werd de bouw van de kerk aanbesteed en op zondag 6 januari 1822 werd het kerkgebouw plechtig in gebruik genomen. De bakstenen gevel was toen bepleisterd, zoals nu nog te zien is bij de Sint-Annaplaats, waar een stukje zijgevel zichtbaar is.
De hoofdingang van de kerk lag aan de Kerkstraat en het kerkgebouw lag aan drie zijden geheel open: het grensde ondermeer aan een parkje aan de Kerkstraat en een plein aan de Hinthamerstraat, hoek Gasselstraat. In het begin van deze eeuw werd het open terrein aan de Hinthamerstraat volgebouwd.
Het parkje aan de Kerkstraat was omsloten door een hek, dat de gehele week gesloten was. Slechts indien er kerkdiensten werden gehouden, stond het hek open. In het begin van de jaren zeventig pleiite het toenmalige stadsbestuur voor het gedeeltelijk autovrijmaken van de binnenstad. Er werd een voetgangersgebied aangelegd. In het kader hiervan verdween het hek en maakte het parkje plaats voor bestrating. Dit is thans nog het geval, al blijft de Hervormde gemeente eigenaar van dit deel van het Kerkplein. Ondermeer is dit te zien aan bepaalde tegels die de grensscheiding aanduiden.
Het plein is intussen geheel opgenomen in het Bossche stadsbeeld. Het beeldje Musicerende Vrouw (E. Mutsaers, 1969) werd aangeboden aan burgemeester Lambooy bij zijn afscheid als eerste burger van de stad. Het plein heeft geen naam; maar maakte deel uit van de Kerkstraat. de volksmond heeft er 'Kerkpleintje' van gemaakt. Tijdens de drie carnavalsdagen heet het Amadeiroplein, terwijl een carnavalsclub het eens voorzien heeft van het straatnaambordje Piep- en Blaoslustplein.

Brabants Dagblad dinsdag 10 november 1998
 

1869

H. Pierson

De heerschappij der bourgeoisie in de Nederlandsch Hervormde Kerk
De Gids 1 (1869) 441-476
1911

W. Meindersma

De gereformeerde kerk in de stad en de Meierij van Den Bosch gedurende de XVIIde en XVIIIde eeuw
Theologisch tijdschrift 1911
1966

M.A. Vente

Het orgel in de Hervormde kerk te 's-Hertogenbosch
Het orgel 12 (1966) 313-316
1977

drs. N.K. van den Akker

De Grote Kerk
Boschboom Bladeren 21 (1977) 57-65
1979

Redactie

In november te Den Bosch: Herv. Gemeente herdenkt het 350-jarig bestaan
Brabants Dagblad woensdag 24 oktober 1979
1979

Redactie

Gesticht na de val van Den Bosch in 1629. Hervormde Gemeente 350 jaar
Brabants Dagblad donderdag 8 november 1979 (foto)
1979

Redactie

Stijlvolle herdenking 350-jarig bestaan. Hervormden uit isolement
Brabants Dagblad maandag 12 november 1979 (foto)
1994

J.J. van Veldhuizen

De bouw van de Ned. Herv. Kerk te 's-Hertogenbosch
Deel 1. KringNieuws 3 (1994) 13-14
Deel 2. KringNieuws 4 (1994) 7-8
Deel 3. KringNieuws 5 (1994) 9-10
Deel 4. KringNieuws 6 (1994) 11-12
Deel 5. KringNieuws 1 (1995) 10
Deel 6. KringNieuws 2 (1995) 14
1995

Redactie

Restauratie Lutherse kerk, Nederlands Hervormde kerk en Gashuispoort. Geld voor drie Bossche monumenten
Brabants Dagblad zaterdag 24 juni 1995
1996

Henny Molhuysen

Achter de voorgevel : Een bepleisterde zijgevel aan de Annaplaats
Brabants Dagblad donderdag 14 november 1996 (foto)
1997

J.J. van Veldhuizen

Een orgel voor de Nederlands Hervormde Kerk te 's-Hertogenbosch 1816-1831
J.J.van Veldhuizen ('s-Hertogenbosch 1997)
1997

J.J. van Veldhuizen

De bouw van de Nederlands Hervormde Kerk te 's-Hertogenbosch 1816-1822
J.J.van Veldhuizen ('s-Hertogenbosch 1997)
1998

Henny Molhuysen

Verdwenen stadsbeelden : 'Grote Kerk' aan een plein zonder echte naam
Brabants dagblad dinsdag 10 november 1998 (foto)
2008

Erwtenman

Grote Kerk opent deuren
Brabants Dagblad vrijdag 12 december 2308
2011

Afscheid van fantastisch orgel

Organist Jacques van den Dool neemt na 45 jaar afscheid als organist van de Nederlandse Hervormde Kerk in Den Bosch en het fantastische Bätzorgel.
Marjolijn Sengers | Brabants Dagblad maandag 24 oktober 2011
 

1832 De Gereformeerde KerkKaart 's-Hertogenbosch Sectie H
1890 Ned. Herv.Kaart Kaart Jos van Hagens ca 1890
JJJJ Nederlands Hervormde Kerk 
 

1816 Op 11 december wordt het Koninklijk Besluit ondertekend waarbij de Sint Jan definitief aan de katholieken wordt gelaten. De katholieken moeten een bedrag van zestigduizend gulden un 's Rijks kas storten. Uit deze schatkist zal voor de hervormden een geheel nieuwe kerk gebouwd worden. Om dit laatste te bereiken zal de stad aan de hervormden het Geefhuis en de daarachter gelegen gronden in de Hinthamerstraat afstaan. De gemeente 's-Hertogenbosch zal eigenaar worden van de voormalige Annakapel en de toren van de Sint Jan.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
1817 In 1817 werd er begonnen met de bouw van een nieuwe kerk. Deze werd opgetrokken in een sobere neo-classistische stijl naar een ontwerp van Jan de Greef uit Dordrecht. De preekstoel dateert van 1822, het orgel uit 1831. Het is gebouwd door de firma Baetz uit Utrecht.
Bron: 's-Hertogenbosch binnen de Veste
1818 De sloop van het voormalige Geefhuis om plaats te maken voor een nieuwe hervormde kerk gaat niet door. Er vindt een nieuwe ruil plaats: de Annakapel zal nu in handen van de protestanten komen. Een jaar later zal de kapel gesloopt worden, in 1820-1822 wordt de hervormde kerk gebouwd.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
1821 De hervormde kerk in de Kerkstraat is gereed. Zij is gebouwd op de plaats van de voormalige Annakapel. Op zondag 6 januari 1822 zal de kerk worden gewijd door de oudste Bossche predikant, ds. Zeger de Jongh. Over tien jaar, in 1831, zullen de Utrechtse gebroeders Bätz er een fraai orgel in aanbrengen.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 

In 1825 kregen de gebroeders Bätz uit Utrecht de opdracht voor een orgel met 25 registers, twee handklavieren en een vrij pedaal. De gebroeders bedongen uitstel wegens overstelpende drukte. In 1831 was het orgel per schip naar 's-Hertogenbosch vervoerd inclusief een eikenhouten organistenbank, gematrasseerd en gevuld met paardenhaar en overtrokken met juchtenleer en op den kant gekoperd.
Bouman, R. en Hoogbergen, T (2002)
 

Orgel