Hoofdmenu

Achter de voorgevel    
Artikelen    
Kaarten    
Stadsrekeningen    
afb.
Fort Sint Anthonie (1597) (Vughterweg 74)

Aan de belangrijke zuidwestelijke invalsweg van de stad lag een tweetal forten, Isabella (nu binnen de gemeente Vught gelegen) en Sint Anthonie. Van dit laatste fort bestaat enige onduidelijkheid over het stichtingsjaar. Aangenomen mag worden dat het uit 1597 stamt. De vorm van het fort was asymmetrisch.
Alhoewel de plattegrond in wezen is gebaseerd op een regelmatige vijfhoek, maar waarvan de bastions op vier van de vijf hoekpunten waren geplaatst. Aan de zijde tegenover de binnenstad ontbrak een bastion. De courtine was "gebroken" en had een naar binnen geknikte vorm. Het fort kon worden bereikt vanuit de weg naar Vught via twee bruggen over een brede omringende gracht. Het omringende terrein rond het fort was laag afgegraven.
Al spoedig werd het fort uitgebreid met een ravelijn als voorwerk aan Vughtse zijde. Aan de oostzijde grensde het fort aan de rivier de Dommel, waardoor het regelmatig overlast te verwerken kreeg van hoge waterstanden en ijsgang in de winter. De aarden wallen werden hierdoor verstevigd met bekledings- ("revêtements")muren. Regelmatig moesten de wallen en muren echter worden hersteld of aangepast. Na de vestingwet van 1874 werd het fort ingedeeld in de categorie "eerste klasse forten". In 1883 werd de westelijke helft gesloopt bij het verleggen van de weg 's-Hertogenbosch-Vught. Hierna had het fort geen "klasse" meer en zijn nu nog alleen twee bastions, grenzend aan de Dommel, bewaard gebleven. Het westelijk deel van het fort is echter nog herkenbaar in de ordening van recente kantoor-appartementsgebouwen die om de contouren van het fort zijn gelegen.
Stadsarchief

Fort St.-Anthonie
Door Henny Molhuysen

Het lijkt er al eeuwen te liggen op de stevige fundamenten, het laatste Bossche huis aan de weg naar Vught. Vandaag kijken we achter de voorgevel van: Vughterweg 74.

Een deel van de muren, het onderste deel, is inderdaad bijna vier eeuwen oud. Het is een van de bastions van het Fort Sint-Anthonie. Omstreeks 1600 werd dit fort ten zuiden van de stad gebouwd. Het was genoemd naar de patroonheilige van de gouverneur van de stad: Anthonie, heer van Grobbendonck. Het fort kende vier bastions, was omgeven door een gracht en kende twee bruggen. Het diende niet alleen om de straatweg te verdedigen, maar eveneens de waterweg naar de stad: De Dommel.
In 1629 veroverde Frederik Hendrik het fort. Na een beleg van een week zag de commandant dat de situatie onhoudbaar was en het liet het fort ontruimen. Maar ook daarna bleef het zijn militaire functie behouden. Het heette sedertdien: Fort Anthonie.
Het fort lag te midden van lage gronden en had iedere winter veel van hoog water en ijsgang te lijden. In 1747 bijvoorbeeld bracht het snel opkomende water en ijsschotsen de ?ezetting in gevaar. Door middel van kanonschoten werd alarm geslagen zodat Bossche boten te hulp konden snellen. Bij latere winters ontstond er eveneens schade aan de militaire versterking.
In 1883 werd de straatweg 's-Hertogenbosch-Vught dwars over het fort aangelegd. Geen wonder dat het drie jaar later ingedeeld werd in de categorie 'geen klasse'. In 1910 werd het definitief als fort opgeheven en het westelijk gedeelte overgedragen aan de gemeente 's-Hertogenbosch. Op het oostelijk gedeelte kwam de Marechausseekazerne.
Het gemeentelijk gedeelte kende twee bastions. Het ene werd ingericht als een parkje, een uitkijkpost over Het Bossche Broek. Het tweede bastion werd in 1932 verkocht aan architect H.W. Valk. Hij kreeg van de gemeente de verplichting het te bouwen huis op te trekken 'op den muur van het voormalig fort..., zodat het aan de zijde met den fortmuur een geheel vormt.' In 1933 bouwde Valk zijn huis in de vorm van een pittoresk landhuis. Hij gebruikte daarvoor speciale stenen en dakpannen die hij uit Engeland importeerde. Daardoor lijkt het pand véél ouder dan zestig jaar...
Architect Hendrik Willem Valk werd in 1886 in Elst geboren en kwam in 1918 in 's-Hertogenbosch te wonen. Hij vestigde vooral naam als 'kerkenbouwer', maar als bouwmeester heeft hij ook eiken meubels ontworpen. Hij stond eveneens bekend als 'actievoerder' en was een van degenen die ijverden voor restauratie van De Moriaan toen de Bossche gemeenteraad het sloopplan van dit gebouw al had goedgekeurd. Hij werkte veertig jaar lang op de mooiste plek van 's-Hertogenbosch en vanuit zijn studio schouwde hij over 'het ruime schone ommeland van Den Bosch'. In 1973 overleed Valk. Twee jaar na zijn overlijden kreeg het huis een nieuwe bestemming en werd het een kantoorgebouw. Er werd een 'Informatiebureau voor medische beroepen en academici' in gevestigd. Zij kunnen thans uitkijken over 'het schone ruime ommeland', naar Het Bossche Broek dat thans weer, zoals zovele eeuwen jaarlijks gebeurde, geheel onder water staat.
Andere belangstellenden kunnen hun fototoestel nu gebruiken vanaf het bastion van het ernaast gelegen parkje om fraaie kiekjes te maken van de grote watermassa.

Brabants Dagblad donderdag 2 februari 1995
 

1995

Henny Molhuysen

Achter de voorgevel : Fort St.-Anthonie
Brabants Dagblad donderdag 2 februari 1995 (foto)
 

1629 Kapittel 21.
Straatkeijen uit het fort St. Antoni ontgraven.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1629-1630. Deel 2, blz 1360
 

1604
ca 1625
1629
Onbekend