Hoofdmenu

Achter de voorgevel    
Afbeeldingen    
Artikelen    
Geschiedenis    
Rijksmonument    
afb.
Fort Orthen (Ketsheuvel)

Fort Orthen heeft in het verleden weinig te lijden gehad van oorlogshandelingen. De oorsprong van dit fort ligt in de 80-jarige oorlog nadat de stad 's-Hertogenbosch sinds 1629 was ingelijfd bij de Republiek. Tezamen met het aan de Maas gelegen fort Crèvecoeur vormde het een noordelijke voorpost bij de stad. Tussen 1630 en 1637 werden de aarden wallen van dit fort, aanvankelijk ook wel Orthenschans genoemd, aan de Hervensedijk opgeworpen in een vierkante plattegrondvorm met bastions op de hoeken en omgeven door een natte gracht.
Toen in het rampjaar 1672 de Franse troepen onder generaal Turenne de stad aanvielen en zich meester maakten van het nabijgelegen fort Crèvecoeur speelde de Orthenschans geen rol van betekenis. Aangezien 's-Hertogenbosch destijds maar een klein garnizoen had en daardoor nauwelijks in staat was om zich te verdedigen werd besloten om het fort Orthen af te breken en de munitievoorraden over te brengen naar de stad. Het is uit historische bronnen niet bekend of het fort inderdaad destijds is gesloopt of dat het alleen verlaten werd. In de volgende eeuw werd het regelmatig hersteld en uitgebreid zodat het sinds 1784 nog bestond uit een vierkante plattegrond omringd met natte gracht, echter uitgebreid met zogeheten voorwerken (twee hoornwerken, twee halfbastions) en een tweede natte gracht, tezamen een oppervlakte van 6,75 ha. Met de inval van de Franse legers onder Pichegru in 1794 was het fort echter opnieuw onbemand en kon het zonder slag of stoot worden ingenomen.
Na in 1806 buiten dienst te zijn gesteld, raakte het verdedigingswerk in verval.Kort daarna werd het toch weer hersteld om vervolgens weer te vervallen. In 1852 werd fort Orthen geheel herbouwd zoals dat nu nog herkenbaar is: een ronde stenen toren met een diameter van 26 meter als "reduit" (de verdedigbare kern van het fort), omringd met een droge gracht. Ook hierna vervulde het fort echter geen rol van betekenis. Het kreeg geen officiële defensieve classificatie waardoor er geen nadere eisen werden gesteld voor wat betreft het vrije schootsveld. Hierdoor mocht er in de directe omgeving worden gebouwd. Bij het fort verrezen ook schietbanen voor een burgervereniging en voor militairen. Kort na 1932 kocht de gemeente de omringende gronden, in 1966 het fort zelf. Vanaf de jaren tachtig zijn diverse verenigingen in en bij het fort gehuisvest. In 1993 is het gerestaureerd.
Stadsarchief

Een bomvrije stenen toren
Door Henny Molhuysen

Tijdens de 80-jarige oorlog werden er rond de stad 's-Hertogenbosch een aantal forten gebouwd, zoals de forten Isabella, Anthonie, Pettelaar en Crèvecoeur. Na de verovering van de stad door Frederik Hendrik in 1629 werd nog een fort gebouwd: fort Orthen. Het voormalige militaire gebouw is thans te vinden op Ketsheuvel 50.

Al eerder in 1593, had kolonel Stanley, die met de Spaanse troepen in Orthen gelegerd was, het idee geopperd, hier bij de dijk temidden van het vlakke platteland een fort aan te leggen. Het stadsbestuur had hier echter grote bezwaren tegen, ondermeer omdat het in Staatse handen zijnde Crèvecoeur dichtbij lag en bij hoog water zou men dan het fort per boot gemakkelijk kunnen bereiken.
Na de val van de stad in 1629 gold dit bezwaar niet meer. Integendeel, een fort te Orthen zou de positie van Crèvecoeur versterken. Zo begon men in 1630 met de aanleg van het fort bestaande uit aarden wallen en omgeven door een gracht. Fort Orthen zou een wisselvallige geschiedenis krijgen.
Tijdens het rampjaar 1672, toen de Fransen ons land overvielen, had de stad maar een klein garnizoen en speelde fort Orthen geen rol; er zijn zelfs bronnen die zeggen dat het fort toen geslecht werd. In 1747, tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog, stonden de Fransen weer voor de grens. Pierlink, ingenieur van het garnizoen, drong er bij de militaire gouverneur op aan, fort Orthen te herbouwen. Ook dr landsregering was zich van de noodzaak van de herbopuw van het fort bewust en in 1748 werd het fort voor 28.500 gulden aanbesteed naar een ontwerp van de Directeur van Fortificatiën, De Roy. Goed onderhouden werd het echter niet. In 1784 moest het weer hersteld worden, maar toen in 1794 de Fransen naar 's-Hertogenbosch kwamen, vonden zij het fort onbemand!
In 1806 werden zowel fort Isabella als fort Orthen als verdedigingswerk opgeheven maar binnen enkele maanden kregen ze opnieuw die functie. Maar ook daarna werd het onderhoud weer verwaarloosd. In 1830 schreef majoor-ingenieur Velter, dat ”... fort Orthen in een zodanige toestand verkeerde, dat het niet te verdedigen was ...”. In 1852 werd een bomvrije, ronde stenen toren met tien straalvertrekken en een kelder gebouwd. (In deze kelders vonden de bewoners van Orthen een schuilplaats tijdens de bevrijding van 's-Hertogenbosch in de oktoberdagen van 1944.)
Door de vestingswet van 1874 verloor de stad haar vestingsstatus en in 1886 verloor fort Orthen zijn functie. Het bleef echter wel militair terrein, maar ook burgerschietverenigingen kregen in 1890 vergunning van het Ministerie van Oorlog om er schietoefeningen te houden. Dit werd door de Duitse bezetter in 1940 verboden. In 1960 besloot de garnizoenscommendant ook schietoefeningen voor militairen uit veiligheidsoverwegingen te stoppen. Defensie stootte in 1964 het fort af en in 1966 werd het eigendom van de gemeente 's-Hertogenbosch.
De ronde toren werd gerestaureerd. Het terrein biedt sinds die tijd onderdak aan voorzieningen voor de Orthenaren. Zo staat er op het terrein het Nico Schuurmanshuis en vindt de Jeu de boulevereniging Fort Orthen hier onderdak.

Brabants Dagblad donderdag 21 december 1995
 

Fort Ketsheuvel
(monumentnr: 21951; kadastraalnr: L 491; datum: 12 januari 1989)
In 1630 aangelegd fort, in 1748 vernieuwd naar ontwerp van de directeur van Fortificatiën De Roy.
Vierkant aardwerk, omringd door een gracht, met aan de oost- en westzijde een hoornwerk, twee half-bastions, verbonden door een gebroken courtine met uitspringende hoek.
In 1784 hersteld. In 1852 midden op het terreplein een bomvrije, ronde stenen toren met tien straalvertrekken en een kelder gebouwd.

Rijksdienst voor de Monumentenzorg 2004
 

1993

W. Demouge, J. Doorenbosch, D. Heesbeen

Een rond fort met veel kanten
1995

Henny Molhuysen

Achter de voorgevel : Een bomvrije stenen toren
Brabants Dagblad donderdag 21 december 1995 (foto)
2006

Harry Coppens

Fort Orthen
Rosmalia 4 (2006) 19-25
 

1806 Na de verovering van de Republiek door Fransen in 1795 was er weinig belangstelling voor onderhoud en handhaving van de Nederlandse vestingswerken. Het geld ging op aan de Franse veroveringsoorlogen in het buitenland, zodat er in eigen land bezuinigd moest worden. Voor 's-Hertogenbosch betekende dit zelfs dat op 25 april 1806 de forten Isabella en Orthen van de lijst van verdedigingswerken werden geschrapt. Dit zou overigens maar van korte duur zijn. In september rapporteerde de kapitein-ingenieur der Genie F.Th.J. van Wijck aan zijn chef te Breda, kolonel-directeur der Fortificatiën J.G. Siderius, over de militaire betekenis van beide forten.
Bron: Verboden Kringen
 

20 september 1794
Onbekend
18 april 2009