Hoofdmenu

Artikelen    
Boeken    
Bosch allerlei    
Raadsbesluiten    
afb. Onbekend
Archeologisch onderzoek (algemeen)

Geraamtes Sint-Jan herbegraven
Door Ed Hupkens

Aan de kant van de bewaakte fietsenstalling van de Sint-Jan vond op Allerzielen van 2 november 2011 een plechtigheid plaats. Vierhonderd geraamtes, afkomstig van het voormalige Sint-Janskerkhof, werden bijgezet in een niet meer gebruikte brandweerkelder van de kathedraal. Na jarenlang wetenschappelijk onderzocht te zijn geweest, kregen de menselijke resten met de inzegening hun laatste rustplaats.

Op het noordoostelijk deel van het gewezen kerkhof van de Sint-Jan stonden, ten behoeve van restauratie, zes bouwloodsen. Na afbraak van de houten hangaars - begin tachtiger jaren van de vorige eeuw - zou later op deze plek het huidige Museum De Bouwloods worden neergezet. Van 25 juni tot 25 augustus 1984 verrichtte de Archeologische Dienst van de gemeente 's-Hertogenbosch (nu: afdeling Bouwhistorie, Archeologie en Monumenten, BAM) een opgraving. Binnen de proefsleuven op het vroegere noordoostelijke grafveld, drie vlakken van ongeveer 12 x 12 meter, werden 421 primaire begravingen geïdentificeerd.

Wetenschappelijk onderzoek

Het kerkbestuur gaf toestemming voor wetenschappelijk onderzoek, mits de geraamtes naderhand zouden worden herbegraven. Op grond van archiefgegevens en C14-dateringen (vaststellen ouderdom van organisch materiaal met behulp van koolstof-14) kon een enkel skelet worden bepaald rond het midden van de 15e eeuw. Verreweg de meeste geraamtes echter bleken te dateren uit de late 18e en eerste helft van de 19e eeuw. Het noordoosten van het noordoostelijk deel van het kerkhof, de plaats die het verst van het hoofdaltaar verwijderd was, genoot de minste populariteit. Op die plaats kwamen de mensen met de laagste sociale status terecht. Dit waren krankzinnigen, soldaten, bedeelden, ongeschoolde arbeiders, ter dood veroordeelden, vreemdelingen en ook kinderen. Op een aantal lijken is destijds lijkschouwing verricht, getuige opengezaagde schedels. Waarschijnlijk gaat het om geestelijk gestoorden - of mensen die hiervoor doorgingen - afkomstig uit het krankzinnigengesticht Reinier van Arkel. Alle botmateriaal is fysisch-antropologisch onderzocht op leeftijd, geslacht, leefwijze, gezondheidstoestand en doodsoorzaak. Vast is komen te staan, dat de 400 overledenen in armoede leefden. Velen hadden kromme beenderen, hetgeen kan wijzen op een tekort aan vitamine D, dat kan leiden tot rachitis (Engelse ziekte). Ze werden vaak onzorgvuldig in een greppel gelegd. Er waren ongeveer evenveel mannen als vrouwen begraven. Kinderen werden - naar gebruik
20
van die tijd - aan de zijkanten van de dodenakker ter aarde besteld. De doden werden in die tijd bijgezet met een rozenkrans in de handen, vaak afkomstig uit verre bedevaartsoorden.

Brandweerkelder

Bij het zoeken naar een geschikte locatie voor herbegraving, kwamen kerkbestuur en gemeente uit bij een niet meer gebruikte kelder naast de Sint-Jan, op het terrein van de fietsenstalling. In deze ondergrondse bergplaats was een pomphuisje met een brandweerinstallatie. Tot 2004 was de brandweer bij een eventuele brand in de kathedraal voor het bluswater aangewezen op grondwater, opgepompt via de kelder. Tegenwoordig beschikken brandweerauto's zelf over een krachtige pomp. Andere pompen zijn dan een zwakke schakel. Bij brand in de Sint-Jan rijden blusauto's naar de Hinthamerstraat, ter hoogte van de Muzerije. Achter de poort is een brandkraan. Daar kunnen slangen zo op aangesloten worden. De blusauto fungeert als pomp. Mocht meer water nodig zijn, dan kunnen ook via In den Boerenmouw slangen uitgelegd worden naar de Binnendieze. In 2005 is in de Sint-Jan de brandbeveiliging vernieuwd met een sprinklerinstallatie.

Gedenksteen

Op 24 oktober 2011 werden de twee metalen deksels, die toegang gaven tot de kelder, geopend. Een graafmachine maakte de openingen verder vrij. Medewerkers van de BAM brachten vervolgens honderden dozen, met daarin de stoffelijke resten, de kelder binnen. Op 2 november 2011 (Allerzielen) werd met een eenvoudige plechtigheid de herbegraving van de 400 overledenen gevierd. Plebaan Gertjan van Rossem zegende hun nieuwe, laatste rustplaats in. Een eenvoudig kruis van zes donkergrijze stoeptegels op de plek van de fietsenstalling markeert de ligging van de crypte. Een natuurstenen gedenksteen is nog in de maak. Daarop komt de volgende tekst te staan: Op deze plek liggen 400 Bosschenaren begraven wier stoffelijke resten in de eerste helft van de 19e eeuw op het Sint Janskerkhof aan de aarde werden toevertrouwd. Dicht bij de Zoete Moeder wachten zij op de wederkomst van de Heer. Verder wordt een tekst opgenomen uit Openbaring 14, 13. “Zalig de doden die in de Heer sterven, van nu af aan. Ja waarlijk”, zegt de Geest. “Laat hen uitrusten van hun moeiten, want hun daden vergezellen hen”.
21

Bronnen
•Marcel Portegies: Dood en begraven in 's-Hertogenbosch, 1999

KringNieuws 1 (2012) 20-21
 

1983

Hans L. Janssen

Archeologische waarnemingen 1977-1979
Van Bos tot Stad ('s-Hertogenbosch 1983) 153-165
1995

Redactie

Graafwerk
Brabants Dagblad 1 november 1995 (foto)
2003

Hans Meester

Zilveren jubileum stadsarcheologie: dat mag gevierd worden!
Bossche Bladen 4 (2003) 110  [pdf]
2003

Ad van Drunen

Vruchtbare grond : Archeologie in 's-Hertogenbosch
Bossche Bladen 4 (2003) 111-114  [pdf]
2003

Frans Verhaeghe

Stadsarcheologie: wat, waarom en wat nu ?
Bossche Bladen 4 (2003) 115-120  [pdf]
2003

Hans L. Janssen

Van eenmanszaak tot kenniscentrum : 25 jaar stadsarcheologie in 's-Hertogenbosch
Bossche Bladen 4 (2003) 125-132  [pdf]
2004

Hans Janssen

BAM dochters : Een middeleeuwse gordelsluiting
Bossche Bladen 3 (2004) 101-102  [pdf]
2007

Dick van de Vrie

BAM dochter : Drie voorbeeldige vrouwen : Versiering op zestiende-eeuwse schenkkan
Bossche Bladen 4 (2007) 142-144  [pdf]
2009

Marjan Vonk

Dagelijks voedsel in de Middeleeuwen. Deel 1
KringNieuws 6 (2009) 20-21
2010

Ronald van Genabeek

Verdrag van Malta. Naar een nieuw archeologiebeleid
Bossche Bladen 1 (2010) 28-31
2010

Werkgroep Archeologie

De visie van de werkgroep archeologie op gemeentelijk beleid
KringNieuws 2 (2010) 14-15
2011

Natasja Ververs

Bouwopzichter nam archeologische schatten Parade in 1975 mee naar huis
Brabants Dagblad vrijdag 28 januari 2011
2011

Wim Hagemans

Bakstenen na illegale sloop op wereldreis
Brabants Dagblad vrijdag 29 april 2011
2012

Ed Hupkens

Geraamtes Sint-Jan herbegraven
KringNieuws 1 (2012) 20-21
 

1983

H.L. Janssen

Van Bos tot Stad. Opgravingen in 's-Hertogenbosch
Dienst van Gemeentewerken | 's-Hertogenbosch 1988
1988

H.W. Boekwijt, H.L. Janssen

Kroniek Bouwhistorisch en Archeologisch onderzoek 's-Hertogenbosch nr. 1
Kring Vrienden van 's-Hertogenbosch | 's-Hertogenbosch 1988
2007

H.L. Janssen en A.A.J. Thelen

Tekens van Leven
Opgravingen en vondsten in het Tolbrugkwartier in 's-Hertogenbosch
Matrijs | Utrecht 2007
 

2002

Archeologische verwachtingskaart

Het college vraagt de raad om de archeologische verwachtingskaart Binnenstad 's-Hertogenbosch en de monumentenverordening 's-Hertogenbosch 2002 vast te stellen. Op de archeologische verwachtingskaart staat in welke gebieden in meerdere of mindere mate archeologisch waardevolle elementen zijn te verwachten. Bij het maken van bouwplannen kan hiermee dan rekening worden gehouden, zodat zo weinig mogelijk archeologische vondsten verloren gaan. In de nieuwe monumentenverordening staat beschreven welke instrumenten worden ingezet om de archeologisch waardevolle elementen adequaat te beschermen.
B&W Besluitenlijst dinsdag 9 juli 2002
2009

Ontwerp archeologiebeleid

Het college informeert de raad over het nieuwe archeologiebeleid. De wijzigingen houden onder meer in dat bij het maken van bestemmingsplannen archeologie een verplicht onderdeel van de ruimtelijke afweging wordt. Verder wordt het principe gehanteerd dat 'de verstoorder betaalt' en dat de gemeente haar nieuwe wettelijke taak gaat vervullen als "bevoegd gezag" voor de kwaliteitszorg in de archeologie. Het ontwerp wordt vrijgegeven voor inspraak.
B&W besluitenlijst dinsdag 15 december 2009
2011

Brief aan ProRail over de archeologische vondst bij aanleg Randweg

Het college stuurt een brief aan ProRail met het verzoek alsnog onderzoek te laten doen naar de herkomst van de archeologische vondst bij de aanleg van de Randweg. In een deelproject van ProRail zijn archeologische resten van muurwerk gevonden. Deze zijn verwijderd zonder dat de regels van de monumentenwet zijn gevolgd. De verwachting is dat achteraf nog kan worden gereconstrueerd wat er verdwenen is.
B&W besluitenlijst dinsdag 26 april 2011